संस्मरन् पाण्डवः प्रियं बान्धवं कृष्णं, धर्मराजं युधिष्ठिरं सप्रेमं पप्रच्छ—"कच्चित् प्रत्यूम्नः सर्ववृष्णीनां महारथः कुशलं वर्तते? कच्चिदनिरुद्धोऽप्यतीव कामपरायणः वृद्धिं समागतः, सौख्येन वर्तते? कच्चित्सुषेणः, चारुदेशः, जाम्बवत्याः पुत्रः साम्बश्च, ऋषभाद्याः पुत्रैः सह, कर्ष्णीनां श्रेष्ठाः, कुशलिनः सन्ति? कच्चिदपि शौर्यपरायणाः श्रुतदेवोद्दवसुनन्दनन्दशिरीषण्यादयः सात्वतानां प्रमुखाः सदा सुखिनः सन्ति? ये च रामकृष्णबाहुपरायणाः, ते सर्वे कुशलिनः सन्ति वा? ये च स्नेहेन बन्धनं कृत्वा स्मरन्ति, तेऽपि नः कल्याणं चिन्तयन्ति वा? कच्चित् गोविन्दः भगवाञ्जनार्दनः ब्राह्मणपूजकः भक्तवत्सलश्च, सुदर्मानगरे मित्रमण्डलेन परिवृतः सुखेन वर्तते? कच्चित् स प्राचीनः, अनन्तः, सर्वहितकामः, पुरुषः, यदुकुलाम्भोधौ स्थित्वा लोकानां श्रेयः, क्षेमं, समृद्धिं च साधयति? यदवः स्वपुर्यां पूज्यमानाः, बहुबाहुपरिपालिताः, परमसुखेन महावीराः इव क्रीडन्ति? सत्याद्याः षोडशसहस्रयोषितः, दिव्यस्त्रीणां सौन्दर्ये विजित्य, भगवत्पादसेवानां मुख्यधर्मं कृत्वा, वज्रधरइन्द्रप्रियाणां योग्यं वरं प्राप्नुवन्ति? यदवः स्वबाहुबलेन निर्भयाः, दिव्यदेवसभायाः सुदर्मायाः पादैः बलात् प्रवेशयन्ति, तामपि नगरं नीतवन्तः। एवं पाण्डवः प्रियं भ्रातरं पप्रच्छ—"भवान् कच्चिदारोग्ययुक्तः स्यात्? तव कान्तिः शिथिलाभूतिव इव दृश्यते। कच्चित्किमप्यलभ्यं, अवमानं, दीर्घकालं दूरवासं वा प्राप्तवान्? कच्चिदशुभशब्दाद्युपद्रवैः बाधितोऽसि? कच्चिदर्थिनां कामात् प्रतिज्ञां दातुं नाशक्तः? कच्चिदाश्रयदातारं ब्राह्मणं, बालं, गाम्, वृद्धं, रोगिणं, स्त्रीं, जीवमपि, शरणागतं न त्यक्तवान्? कच्चिद्यां नोपेयाय, या वा योग्योपेया, या वा सहधर्मिणी, तां नोपेयाय? कच्चिदुत्कृष्टापकृष्टमार्गेभ्यः पराजितोऽसि? कच्चिद्बालवृद्धैः सह भोक्तव्यं भोजनं न केवलं भुक्तवान्? कच्चिदकृत्यं, अशक्त्यं, निन्दितं कर्म न कृतवान्? प्रियतम, कच्चिदात्मीयैः स्वजनैः सदा हृदये रिक्तता, वंचनां वा अनुभवसि? यदि न, तर्हि दुःखस्य कारणं नास्ति। एवं सखायः कृष्णं प्रति प्राहुः—"स्वागतमस्तु, शीघ्रं प्राप्तः! न कश्चन किंचित् भुक्तवान्, त्वं सम्यक् भुङ्क्ष्व।" ततः हृषीकेशः सस्मितं बालकैः सह भोजनं कृत्वा, अजगरत्वक्प्रदर्शनं कृत्वा, वनात् ग्रामं प्रत्यागच्छत्। ततः स मयूरपिच्छपुष्पनवमनिनाञ्चितः, वेणुशृङ्गोत्सवसमृद्धः, वत्सान् स्तुत्वा, पुण्यकीर्तिं गायन्, गोपीजननेत्रैः सन्नुतः, गोपग्रामं प्रविवेश। "अद्य यशोदनन्दननन्दनेन महोरगः हतः, वयं तस्माद्रक्षिताः"—इत्येवं बालाः ग्रामे गायन्ति स्म। ततः राजा पप्रच्छ—"ब्राह्मण, कथं कृष्णे जातमात्रे एव अतिप्रेम उत्पन्नं, येषां स्वसुतादिषु पूर्वं नासीत्, तेषामपि? तद्वद।" शुक उवाच—"राजन्, सर्वेषां भूतानां आत्मैव प्रियतमः; पुत्रधनादयः आत्महेतोः प्रियाः। यथा आत्मनि स्नेहः देहेषु दृढतमः, न तथा पुत्रधनगृहादिषु स्वामित्वाधारेषु। ये देहमात्मा इति मन्यन्ते, तेषामपि देहः न तावत्प्रियः, यथाऽनुगाः प्रियाः। यदि देहेऽपि ममत्वं विद्यते, तथापि स आत्मनः प्रियत्वं न अतिवर्तते; यतः जराजर्जरीकृतेऽपि देहे, जीविताशा दृढा भवति। तस्मात् सर्वेषां देहिनां स्वात्मैव प्रियतमः; तस्यैव हेतोः चराचरं जगदस्ति। एष आत्मा सर्वात्मना कृष्णः; स च जगद्धिताय मायया देहमास्थाय अवतीर्णः। वस्तुतः विदुषां कृष्ण एव स्थावरजङ्गमात्मकः, तस्य भगवतो रूपं सर्वमिदं, अन्यन्नास्ति। सर्वार्थानां सारः सत्तायामेव, भगवतः कृष्णस्यापि; तस्मात् तदन्यन्नास्ति। ये मुरारिपादपङ्कजसमाश्रयाः, तेषां संसारसागरः वत्सपदं यथा लघुर्भवति; तद्गतिः परमां, या दुःखलेशेनापि न स्पृश्यते। एवं यद् यद्बाल्ये, कौमार्ये च हरिणा कृतं, यद् यशः, तत्सर्वं पृष्टं मया कथितम्। मुरारेर्यद्भावितं मित्रैः, दुष्टनाशनं, वनक्रीडा, व्यक्ताव्यक्तरूपता, पृथिव्याः कामपूर्तिः—एतत् शृण्वन्, गायन्, सर्वार्थान् प्राप्नोति। एवं लीलया बाल्ये, लुकायनक्रीडन, सेतुबन्धन, कपिवत्प्लवनादिभिः, व्रजे कौमार्यं निन्युर्हरिः। एवं सुतः उवाच—"एवं कृष्णस्य सखा, कृष्णः, भ्रात्रा महाराजेन बहुधा संशयान्वितेन, हृतकृष्णसङ्गेन, कर्तव्याभावे स्थितः। तस्य मुखहृदयपद्मं शोकात् शुष्यति स्म, कान्तिः नष्टा, केवलं भगवन्तं चिन्तयन्, वक्तुं न शशाक। स दुःखं निगृह्य, हस्तेन नेत्रे मार्जयन्, भगवत्स्मरणवियोगविह्वलः। स्नेहसख्यसौहृदं, सारथ्यादिसेवां स्मरन्, वृद्धं भ्रातरं वाक्यं शोकगद्गदया वाचा उवाच। अर्जुन उवाच—"राजन्, मया मोहिता हरिणा स्वबान्धवेनेव, येन मम अद्भुतं तेजो देवाः अप्याश्चर्यं मन्यन्ते, तदपहृतम्। तस्मात् वियोगेनापि क्षणमात्रं जगत् शून्यमिव दृश्यते; तस्य कीर्तेः वियोगेन मृतवत् अस्मि। तस्मिन् शरणं गत्वा, द्रुपदस्य गृहे स्वयम्वरे, राजानां गर्वितानां मध्ये, तस्य प्रभावेन सर्वान् जित्वा, कृष्णां प्राप्तवान्। तस्य सन्निधौ खाण्डववनं वह्नये दत्तवान्, बलात् इन्द्रादीन् जित्वा, मायया निर्मितं अद्भुतं सभां प्राप्तवान्; राजानः च सर्वदिशः तेभ्यः यज्ञाय करान् आनयन्।