राजा युधिष्ठिरः, भगिनीभ्यः सप्तभ्यः, तेषां पतिभ्यः, अन्येभ्यः मातुलभ्यः तेषां च पुत्रेभ्यः, स्नुषाभ्यः, देवकीमुख्याभिः सह, सर्वे कुशलिनः सन्ति किमिति पृच्छति स्म। अहूकः राजा जीवति किम्? तस्य दुर्जनः पुत्रः च अनुजः च कुशलिनौ किम्? हृतिकः स्वपुत्रेण सह, अक्रूरः, जयन्तः, गदः, शरणः च कुशलिनः सन्ति किम्? शत्रुजित्-आदयः कुशलिनः सन्ति किम्? रामः सत्वतानां स्वामी सुखेन वसति किम्? सर्ववृष्णीनां महारथः प्रद्युम्नः कुशलिनः किम्? अनिरुद्धः, कामे गाढः, वर्धते च भगवतः किम्? सुषेणः, चारुदेशः, सम्भः जाम्बवतिपुत्रः च, अन्ये कर्ष्णिप्रवरा अपि, तेषां पुत्रैः ऋषभादिभिः सह, सर्वे कुशलिनः सन्ति किम्? शौर्यपर्युपासकाः श्रुतदेवः, उद्धवः, सुनन्दः, नन्दः, शिरीषण्यः, अन्ये च सत्वतश्रेष्ठाः कुशलिनः सन्ति किम्? ये रामकृष्णबाहुपरायणाः, ते सर्वे निरापदः सन्ति किम्? ये सख्यभावेन बध्धाः, ते अस्माकं कुशलं स्मरन्ति किम्? गोविन्दः प्रभुः, ब्राह्मणप्रियः भक्तवत्सलः, सुदर्मायां पुरी सुखेन वसति किम्, बन्धुभिः परिवृतः? लोकानां हिताय, रक्षाय, श्रेयसे च, सः आद्यः अनन्तः सखा, यदुकुलसिन्धौ स्थितः अस्ति किम्? स्वपुरीमध्ये, बहुभिः बाहुभिः रक्षिताः, यदवः परमसुखे वीरवत् क्रीडन्ति किम्? सत्याद्याः षोडशसहस्रं स्त्रियः, श्रीरमणीयतया सुरस्त्रीः अपि जित्वा, पादसेवनं परमं धर्मं मन्यन्त्यः, इन्द्रप्रियाणां यथोचितं सौभाग्यं प्राप्नुवन्ति। बलवन्तः यदवः, नित्यं निर्भयाः, स्वैरं पादैः सुदर्माम् सभां देवश्रेष्ठानां योग्यां प्रवेशयन्ति, तां च स्वपुरीं आनयन्ति। प्रिये, त्वं निरामया वर्तसे किम्? तव कान्तिः शिथिलाभूताः इव दृश्यते। किं त्वया किञ्चिदप्राप्तं, अवमानितं, वा दीर्घकालं प्रवासितं वा? किं त्वां अशुभशब्दाद्युपद्रवाः अभिभूतवन्तः? किं त्वया कामात् याचकानां प्रतिग्रहम् अदत्तं वा प्रतिज्ञां न पूरितं? त्वं शरणदः सन् ब्राह्मणं, बालं, गोम्, वृद्धम्, रोगिणम्, स्त्रियं, वा अन्यं प्रपन्नम् न परित्यक्तवान् किम्? त्वया नाप्राप्यया न प्राप्यया न स्वसंगिन्या स्त्रिया सह सम्पर्कः कृतः किम्? किं त्वं श्रेष्ठया हीनया वा मार्गे पराजितः? किं त्वया वृद्धबालैः सह भोक्तव्यं अन्नं केवलं भुक्तम्? किं त्वया लज्जास्पदं वा अशक्त्यतिक्रम्य वा किञ्चित् कृतम्? प्रिये, किं त्वं स्वजनैः हृदि शून्यः, तैः परित्यक्तः इति मन्यसे? अथ चेत् अन्यथा न, तर्हि दुःखस्य कारणं नास्ति। सखायः कृष्णं प्राहुः—"स्वागतम्! त्वं शीघ्रं प्राप्तः। न कोऽपि किंचन भुक्तवान्। आगच्छ, सम्यक् भुङ्क्ष्व।" ततः हृषीकेशः सस्मितम् बालकैः सह भोजनम् अकरोत्, अजगरत्वकं दर्शयन्, वनात् ग्रामं प्रत्यागच्छत्। मयूरपिच्छैः पुष्पैः नवगौरवर्णैश्च शोभितः, वेणुमुरजोत्सवसमृद्धः, वत्सान् स्तुवन्, पुण्यकीर्तिं गायन्, गोपीजननेत्रैः पूजितः, स गोपालग्रामं प्रविष्टवान्। "अद्य यशोदानन्दनकृष्णेन महान् सर्पः हतः, वयं तेन रक्षिताः" इति बालाः ग्रामे गीतवन्तः। राजा उवाच—"हे ब्रह्मन्, किमर्थं कृष्णे जातमात्रे एव, स्वसुतानामपि पूर्वं न दृष्टे, इत्थं महाप्रेम उत्पन्नम्? तन्मे व्याख्याहि।" शुकः उवाच—"सर्वेषां प्राणिनां, नृप, आत्मैव प्रियतमः; अन्ये तु पुत्रादयः आत्मनः कारणेन प्रियाः। यथा आत्मनि परमं स्नेहः, न तथा पुत्रेषु वित्ते गेहे च, येषां ममत्वं कारणम्। ये शरीरं आत्मा इति मन्यन्ते, तेषामपि शरीरस्य न तथा प्रियता यथा तदनुगामिनां। यदि शरीरं ममत्वेन मन्यते, तर्हि आत्मनः अपेक्षया तदपि न प्रियं; शरीरस्य जरायामपि जीविताशा दृढा भवति। अतः सर्वेषां देहिनां आत्मैव प्रियतमः; तस्यैव हेतोः सर्वं चराचरं जगदस्ति।" "तमात्मानं सर्वात्मानं कृष्णं विद्धि; स लोके हिताय स्वमायया अवतीर्णः। वस्तुतः, विदुषां मतम्—कृष्ण एव स्थावरजङ्गमं वस्तु; सर्वं तस्यैव रूपं, अन्यन्नास्ति। सर्वस्यार्थस्य सत्त्वे प्रतिष्ठा; कृष्णस्यापि सत्त्वं, तस्मात् अन्यत् किमपि असत्यम्। ये मुरारिपादपद्मनाविकां शरणं गताः, तेषां संसारसागरः वत्सपदं यथा लघु भवति; सा परमगतिर्नित्यं दुःखरहिताऽस्ति।" "यद् यद् त्वया पृष्टं, हर्याचरणं बाल्ये, यशः कौमार्ये, तत् सर्वं कथितम्। मुरारेर्यद् बाल्यविहारं सखिभिः सह, दुष्टनाशनं, वने क्रीडा, प्रकटाप्रकटरूपाणि, पृथिव्याः कामपूरणं, श्रवणकीर्तनेन सर्वार्थलाभः स्यात्। एवं छद्मविहारैः, सेतुबन्धनैः, कपिलीलायः, इत्यादिभिः, व्रजे कौमार्यं न्यवसन्।" एवं सति, सूतः उवाच—"कृष्णस्य सखा अर्जुनः, स्वराज्येन बाध्यः, संशयैः पीडितचित्तः, कृष्णवियोगदुःखेन संतप्तः, किंचिदपि कर्तुं न शक्तः। तस्य वदनं हृदयपद्मं शोकात् शुष्कम्, कांति नष्टा, केवलं भगवन्तं स्मरन्, वचनं वक्तुं न शशाक। महता यत्नेन शोकं निगृह्य, हस्तेन नेत्रे प्रक्षालयन्, भगवद्विरहात् संतप्तः। सखा-भावं सौहृदं स्नेहं, सारथ्यादिसेवां च अनुस्मरन्, बाष्पगद्गदया वाचा ज्येष्ठं भ्रातरं राजानं उवाच।" अर्जुनः उवाच—"मया मोहितोऽस्मि, महाबाहो, हरिणा स्वजनरूपेण आगतेन; येन मम तद्वीर्यं, यत् देवांश्च विस्मापयत्, हृतम्।