युधिष्ठिरः धर्मराजः सहानुभावेन सञ्जातविस्मयः सञ्जातशङ्कः च, भीमसेनं प्रति स्नेहपूर्वकं पप्रच्छ—"कच्चित् अनर्तनगर्यां मधवो भोजा दशार्हा आहुकाः सात्वता आन्धकाः वृष्णयः च सुखेन वसन्ति? कच्चित् शूरः मातामहः स्वपत्नी च कुशलिनौ? कच्चित् मम मातुलः अनकदुन्दुभिः स्वभ्रातृभिः सह कुशलः? सप्त भगिन्यः तेषां पतयः अन्ये मातुलाः तेषां पुत्राः स्नुषाः च, देवकीमुख्याः, सर्वे कुशलिनः किल? कच्चित् अहुकः राजा जीवति? तस्य दुर्मति पुत्रः भ्राता च कुशलौ? हृतिकः तस्य पुत्रः अक्रूरः जयन्तः गदः शरणः च कुशलिनः? शत्रुजित्-आदयः अपि कुशलिनः? रामः सात्वतानां प्रभुः कच्चित् सुखेन वर्तते? प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां महारथः कुशलः? अनिरुद्धः कामपरायणः वर्धते च सौभाग्यशाली? सुषेणः चारुदेशः जाम्बवत्याः पुत्रः साम्बः, अन्ये च कर्ष्णिप्रवरा, स्वपुत्रैः ऋषभादिभिः सह कुशलिनः? शौरिपर्यायाः श्रुतदेवः उद्धवः सुनन्दः नन्दः शिरीषण्यः च अन्ये सात्वतश्रेष्ठाः कुशलिनः? ये रामकृष्णबाहुपर्यन्ताः सर्वे, ते कुशलिनः? ये सख्येन बध्नन्ति, ते अपि अस्माकं कल्याणं स्मरन्ति वा?" "कच्चित् गोविन्दः भगवतः, ब्राह्मणप्रियः भक्तवत्सलः, सुदर्मा-पुर्यां बन्धुभिः परिवृतः सुखेन वर्तते? लोकानां कल्याणरक्षासम्पदर्थं सः आद्यः अनन्तः सखा, यदुकुलाम्भोधौ तिष्ठति वा? यदवः स्वपुर्यां बहुभुजबलरक्षिताः महोत्साहेन क्रीडन्ति, यथा वीराः, एवं नु? सत्या-आदिभिः षोडशसहस्रयोषितः, स्वधर्मरता, सुराङ्गनाः अपि रूपेण जित्वा, इन्द्रप्रियाणां योग्यम् अनुग्रहम् प्राप्नुवन्ति, चरणसेवया। श्रेष्ठयदवः, स्वबाहुबलेन निर्भयाः, तां सुदर्मां सभां, यः देवानाम् अपि श्रेष्ठान् अर्हति, पादैः आनीय, बलात् प्रविशन्ति।" ततः स धर्मराजः भीमसेनस्य मुखमवलोक्य पुनः पप्रच्छ—"प्रिय, त्वं कच्चित् निरामयः? तव कान्तिः शिथिलाभूत इव दृश्यते। किं त्वं किञ्चिद् अलभ्य, तिरस्कृतः, वा चिरकालं प्रवासितः? किं त्वं अशुभैः शब्दादिभिः बाधितः? किं कामात् याचमानाय प्रतिज्ञातं न दत्तं, वा न पूरितम्? किं त्वं शरण्यः सन्, ब्राह्मणं बालं गोवृद्धं रोगिणं स्त्रीं वा अन्यं प्रपन्नं न तिरस्कृतवान्? किं त्वं अनार्हां स्त्रीं, वा योग्यां, वा स्वसखीमिव, न समीहितवान्? किं त्वं श्रेयांसं वा हीनं मार्गं पराजितः? किं त्वं वृद्धबालैः सह भोक्तव्यं भोज्यं एकाकी भुक्तवान्? किं त्वं अप्रशस्तं, अतिशक्त्या कर्म कृतवान्? प्रिय, किं स्वजनैः हृदये शून्यातां, दरिद्रतां वा अनुभवसि? अथवा अन्यथा चिन्तयसि? चेत् न, तर्हि दुःखस्य कारणं नास्ति।" एवं युधिष्ठिरेण पृष्टे, मित्राणि कृष्णाय ऊचुः—"स्वागतम्! त्वं शीघ्रं प्राप्तः। कोऽपि किंचित् न भुक्तवान्; आगच्छ, सम्यक् भुङ्क्ष्व।" ततो हृषीकेशः स्मितपूर्वकं बालकैः सह भोज्यं भुक्त्वा, अजगरत्वचं दर्शयित्वा, वनात् ग्रामं प्रत्यागच्छत्। तदनन्तरं मयूरपिच्छ-गुच्छैः, पुष्पैः, नवनीललोहितैः च भूषितः, वेणुपूतध्वनिनादोत्सवसमृद्धः, वत्सप्रशंसा-कीर्तनः, पुण्यकीर्तिगानः, गोपीजनलोचनोत्सवः सन्, सः गोपालग्रामं प्रविवेश। "अद्य यशोदानन्दन-नन्दनद्वारा महोरगः निहतः, वयं तस्मात् रक्षिताः" इति ग्रामे बालकाः गीतवन्तः। एवं श्रुत्वा, राजा पप्रच्छ—"ब्राह्मण, कथं कृष्णे जातप्रेम महदभवत्, स्वसुतादिषु अपि पूर्वं यस्य नासीत्? तद्वद।" शुकः उवाच—"राजन्, सर्वेषां प्राणिनां आत्मैव प्रियतमः; अन्ये पुत्रादयः, वित्तादयः च, आत्मनः कारणात् प्रियाः। देहिनां स्वात्मनि एव परमासक्तिर्भवति, न तु पुत्रेषु वित्ते गृहेषु च, यः ममत्वाधीनः। देहात्मबुद्धिषु अपि, राजन्, देहः न तावत् प्रियः, यथा तदनुगाः। यदि देहः ममत्वेन गृह्यते, सः अपि न आत्मवत् प्रियः; वृद्धेऽपि देहे, जीविताशा दृढा अस्ति। तस्मात् सर्वेषां देहिनां आत्मैव प्रियतमः; तस्यैव कृते, चराचरं विश्वं स्थितम्। कृष्णं तमेव आत्मानं सर्वात्मानां विद्धि; सः स्वमायया देहधारणं कृत्वा लोकार्थं प्रकटितः। वस्तुतः, विदुषां मतम्—कृष्ण एव स्थावरजङ्गमस्वरूपः, अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। सर्वस्यार्थस्य अर्थत्वं सत्तायाम् एव प्रतिष्ठितम्; तस्मिन् भगवति कृष्णे, तस्यातिरिक्तं किमपि न वस्तुतः। ये मुरारिपादपद्मनौकां शरणं गताः, तेषां संसारसागरः वत्सपदं स्यात्; या परमां गतिं प्राप्नुवन्ति, तां दुःखस्पर्शो न बाधते।" "एतद् यत् त्वया पृष्टं, हरिचरितं बाल्ये, यशश्च बाल्ये, सर्वं कथितम्। मुरारेर् मित्रैः सह क्रीडनं, दुष्टनाशनं, वनेषु विहारः, प्रकाश्य-अप्यक्ष्यरूपाणि, भूमेः कामानां पूर्णता—एतच्च शृण्वन्, कीर्तयन्, सर्वार्थान् प्राप्नोति। एवं क्रीडया, लीलया, पुल्लिङ्गनं, सेतुबन्धनं, कपिवत् प्लवनं, इत्यादिभिः, व्रजे बाल्यं नयन्ति।" एवं कृष्णस्य सखा, धर्मराजः, भ्रातुः आज्ञया, तस्य मनसि बहुशः संशयानां समुत्पत्त्या, कृष्णवियोगदुःखेन पीडितः, निचेष्टः अभवत्। तस्य वदनं, हृदयकमलं च, दुःखेन शुष्कम्, कान्तिः नष्टा। सः केवलं भगवन्तं चिन्तयन्, वक्तुम् अशक्तः। महता प्रयत्नेन शोकं निगृह्य, हस्तेन नेत्रे प्रक्षालयन्, भगवद्विरहजनितेन तृष्णया संतप्तः, सः स्थितः।