युधिष्ठिरः, भ्रातरं विक्लवचित्तं विकृतवदनं च सखिमध्ये दृष्ट्वा, नारदवाक्यानुस्मरणेन तं पप्रच्छ। स स्नेहपूर्वकं पृष्टवान्—"कच्चित्, अनर्तनगर्यां मधवो भोजाः दशार्हाः आहुकाः सात्वताः अन्धकवृष्णयश्च सुखेन वर्तन्ते? कच्चित्, शूरः अस्माकं मातामहः स्वपत्नी च कुशलिनौ स्तः? कच्चित्, अनकदुन्दुभिः अस्माकं मातुलः स्वभ्रातृभिः सह सुरक्षितः अस्ति? सप्त मातुल्याः तेषां पतयः अन्ये च मातुलाः पुत्रैः स्नुषाभिः च देवकीमूर्धन्याः सर्वाः कुशलिन्यः किल? कच्चित्, अहुकराजः जीवति, तस्य दुष्टपुत्रः अनुजः च? कच्चित्, हृदिकः पुत्रेण सह, अक्रूरः जयन्तः गदः शरणः च कुशलिनः स्युः? कच्चित्, शत्रुजित्प्रमुखाः अन्ये च सुरक्षिताः? कच्चित्, रामः सात्वतानां प्रभुः सुखेन वर्तते? कच्चित्, प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां महारथः कुशलः? कच्चित्, अनिरुद्धः कामपरायणः वर्धते सौभाग्ययुक्तः? कच्चित्, सुषेणः चारुदेशः सम्भः जाम्बवत्याः पुत्रः, अन्ये कर्ष्णिप्रमुखाः पुत्रैः ऋषभादिभिः सह कुशलिनः? कच्चित्, शौर्यपरिषदा: श्रुतदेवः उद्धवः सुनन्दः नन्दः शिरीषण्यः अन्ये च सात्वतश्रेष्ठाः कुशलिनः? कच्चित्, ये रामकृष्णबाहुप्रतापाश्रिताः, ते सर्वे सुरक्षिताः? ये च सख्येन बध्नन्ति, ते अस्माकं कल्याणं स्मरन्ति वा? "कच्चित्, गोविन्दः भगवाञ् ब्राह्मणपूजकः भक्तवत्सलः सुदर्मापुर्यां सखिभिः परिवृतः सुखेन वर्तते? लोकानां श्रेयः क्षेमाय च, स प्राचीनः अनन्तः सखा पुरुषः कच्चित् यदुकुलसागरे स्थितः अस्ति? यदा यदवः स्वपुर्यां सम्मानिताः, बहुभिर्बलिनां बाहुभिः रक्षिताः, ते महोत्सवेन परमसुखेन क्रीडन्ति, वीराः इव। तत्र सत्याद्याः षोडशसहस्रं महिलाः, स्वसुन्दर्ये दिव्यस्त्रीः अपि विजित्य, भगवतः पादसेवां परमं धर्मं कृत्वा, वज्रधरपत्नीभ्यः यथोचितं वरं लभन्ते। ये च यदवः बहुभिर्बलिनां बाहुभिः जीविताः, सर्वदा निर्भयाः, ते सुदर्मासभां, या देवश्रेष्ठानां योग्याः, पद्भ्यां बलात् प्रविशन्ति, ताम् आनित्य स्वगृहे स्थापयन्ति। "प्रिय, कच्चित्, त्वं रोगरहितः स्थासि? तव कान्तिः मम दृष्ट्या शिथिलाभूत। कच्चित्, त्वं किमपि न प्राप्तवान्, वा तिरस्कृतः, वा चिरं देशान्तरं गतः? कच्चित्, त्वां अशुभानि शब्दादीनि न बाधन्ते? कच्चित्, इच्छया याचितेभ्यः दातव्यं न अदत्तं, वा प्रतिज्ञातं न पूर्णं? कच्चित्, त्वं शरण्यः सन्, ब्राह्मणं बालं गाम् वृद्धं रोगिणं स्त्रीं वा प्रपन्नं न निराकृतवान्? कच्चित्, त्वं अनार्हां वा आर्यां वा स्वसंगिनीं वा स्त्रीं न उपगतः, वा श्रेष्ठपथेन हीनपथेन वा पराजितः? कच्चित्, त्वं वृद्धबालैः सह भोक्तव्यं न एकाकी भुक्तवान्, वा किञ्चिद् अपकर्षं वा असमर्थ्यं कृतवान्? प्रियतम, कच्चित्, त्वं स्वजनैः स्वान्तरेन सदा रिक्तः क्लिश्यसे, वा अन्यथा चिन्तयसि? यदि न, तर्हि दुःखस्य कारणं नास्ति।" एवं मित्राणि कृष्णं प्रति ऊचुः—"स्वागतम्! त्वं शीघ्रं प्राप्तः; न कोऽपि किंचित् भुक्तवान्; आगच्छ, सम्यक् खाद।" ततः हृषीकेशः स्मितपूर्वकं बालैः सह भोजनं कृत्वा, अजगरत्वचं दर्शयित्वा, वनात् ग्रामं प्रत्यागच्छत्। स तु मयूरपिच्छैः पुष्पैः नवगौरवर्णैः अलङ्कृतः, वंशीशृङ्गनिनादमहोत्सवे रममाणः, वत्सान् स्तुत्वा, पुण्यकीर्तिं गायन्, गोपीजनलोचनानां वन्द्यः, गोपग्रामं प्रविवेश। "अद्य यशोदानन्दनः नन्दात्मजः च महोरगं निहत्य अस्मान् तस्मात् रक्षितवान्" इति बालाः ग्रामे गायन्ति स्म। राजा पप्रच्छ—"ब्राह्मण, कथं कृष्णे जातमात्रे एव, येषां स्वसुतासु पूर्वं न अभवत्, तेषामपि कृष्णे महान् स्नेहः कुतः जातः? कृपया कथय।" शुकः उवाच—"राजन्, सर्वेषां प्राणिनां आत्मैव प्रियतमः; पुत्रादयः वित्तादयश्च आत्मनः कारणेनैव प्रियाः। यथा स्वात्मनि स्नेहः देहेषु प्रबलः, न तु पुत्रवित्तगृहादिषु, यत् तदात्म्यम् आश्रितम्। देहात्मबुद्धिमतामपि, राजन्, देहः न तावत् प्रियः, यथा तदनुगाः। यद्यपि देहः 'मम' इति मन्यते, तथापि स आत्मवत् न प्रियः; यतः जरति देहः, तत्रापि जीविताशा दृढा एव। "तस्मात्, सर्वेषां देहिनां स्वात्मैव प्रियतमः; तस्य हेतोः एव चराचरं विश्वं प्रवर्तते। कृष्णः एव आत्मा, सर्वात्मनां आत्मा, स लोकहिताय मायेयम् अवतीर्य देहम् धारयति। वस्तुतः, ज्ञातृणां कृष्ण एव स्थावरजङ्गमात्मकः; ईश्वरस्य रूपं सर्वम्, अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। सर्वस्यार्थस्य सत्त्वे स्थिरत्वं, तस्मात् कृष्णे अपि, तद्विरुद्धं किमपि नास्ति। ये मुरारिपादपङ्कजसमाश्रयाः, येषां कीर्तिः शुद्धा महती, तेषां संसारसागरः वत्सपदं यथा लघु भवति; तत्पदं परमं, यत्र कदाचिदपि विघ्नः न आगच्छति। "एवं यत् त्वया पृष्टं, हरिणा बाल्ये यत् कृतं, यत् च बाल्ये प्रसिद्धं, तत् सर्वं कथितम्। मुरारेरिदं मित्रैः सह विहारः, दुष्टनाशनं, वने क्रीडा, प्रकाश्याप्रकाश्यरूपम्, भूमेः कामपूर्तिः—एतद् शृण्वन्, कीर्तयन्, सर्वार्थान् प्राप्नोति। एवं बाल्ये लीलाः—गोपनं, सेतुकृत्यं, कपिवत् प्लवनं, इत्यादि—कृत्वा, व्रजे सखिभिः सह बाल्यं निन्युः।" सूतः उवाच—"एवं कृष्णमित्रः, कृष्णः, भ्रात्रा अनवशः कृतः, यः बहुविधसन्देहैः क्लिष्टचित्तः, कृष्णविरहदुःखेन पीडितः। तस्य वदनं हृदयपद्मं च शोकात् शुष्कम्, कान्तिर्हता, तं केवलं भगवान् ध्यात्वा, भाषितुं न अशक्नोत्।