राजा युधिष्ठिरः तदा सूर्यस्य तेजः शिथिलं दृष्ट्वा, ग्रहाणां व्यतिक्रमं च नभसि, दिवं च दीप्तमिव, विचित्रैः प्रेतात्मभिः पूर्णमिव च, आश्चर्यचिह्नानि पश्यन् चिन्तामग्नः अभवत्। नद्यः सरितः च स्फुरन्ति, सरांसि च मनांसि च विक्षिप्तानि, अग्निश्च घृतस्याहुतिर्भिः अपि न प्रज्वलति। किं नाम एषः कालः जनयिष्यति इति सः विचारयामास। वत्साः मातृस्तन्यं न पिबन्ति, गावः च दुग्धं न प्रयच्छन्ति, अश्रुपूर्णमुख्यः गावः क्रोशन्ति, वृषभाः च न प्रमोदन्ते। देवताः अपि रुदन्ति, स्वेदन्ति, कम्पन्ते च इव दृश्यन्ते; नगराणि, ग्रामाः, उद्यानानि, सरांसि, आश्रमाः च शोभां हानिं प्राप्तानि, प्रमोदं च न प्राप्नुवन्ति। एते सर्वे अमंगलसूचकः किमर्थं इति राजा विचारयन्, निश्चितवान्—"नूनं भूमिः श्रीभगवत्पादपदाभ्यां वञ्चिता, तस्य च सौभग्ययुक्तैः पुरुषैः रहिता, तस्मात् श्रीहीना अभवत्।" एवं चिन्तयन्, चिन्तितचित्तः, हे द्विज, कपिध्वजः भ्राता यादवपुरीतः प्रत्यागच्छत्। स तम् अग्रे पतितं, पूर्ववत् न, दुःखितं, अधोमुखं, अश्रुपूर्णनयनं ददर्श। भ्रातरं विक्लवचित्तं, विकृतवदनं च दृष्ट्वा, राजा सखा मध्ये तं पप्रच्छ, नारदवचनानि स्मरन्। युधिष्ठिरः उवाच—"अनर्तनगरे बन्धवः कुशलिनः किल? मधवो भोजदशार्हाहुकसात्वतान्धकवृष्णयः कुशलिनः वा? शूरः अस्माकं मातुलः कुशलः, तस्य भार्या अपि? अनकदुन्दुभिः च भ्रातृभिः सहितः सुरक्षितः वा? सप्त भगिन्यः, तेषां पतयः, अन्ये मातुलाः पुत्रैः, तेषां स्नुषाः च, देवकीप्रमुख्यः, सर्वे कुशलिनः वा? अहुकराजः जीवति वा, तस्य दुर्जनः पुत्रः अनुजः च? हृतिकः पुत्रेण, अक्रूरः, जयन्तः, गदः, शरणः च कुशलिनः वा? शत्रुजितादयः कुशलिनः वा? रामः सात्वतानां प्रभुः सुखेन वर्तते वा? प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां महारथः कुशलः? अनिरुद्धः कामपरायणः वृद्धिं प्राप्नोति, भाग्यशाली च वा? सुषेणः, चारुदेषः, जाम्बवत्याः पुत्रः साम्बः, अन्ये च कर्ष्णिप्रवरा, पुत्रैः सहिताः, ऋषभादयः कुशलिनः वा? शौर्यपक्ष्याः श्रुतदेवः, उद्धवः, सुनन्दः, नन्दः, शिरीषण्यः, अन्ये च सात्वतश्रेष्ठाः कुशलिनः वा? ये रामकृष्णबाहुपरायणाः, ते सर्वे सुरक्षिताः वा? ये सख्यबन्धनैः अस्मान् स्मरन्ति, ते कुशलिनः वा? गोविन्दः भगवाञ् ब्राह्मणप्रियः भक्तवत्सलः, सुदर्मानगरे मित्रैः परिवृतः सुखेन वर्तते वा?" "सर्वलोकमङ्गलाय, रक्षा, श्रीवृद्धये च, सः आद्यः अनन्तः सखा मानुषरूपेण यदुकुलाम्भोधौ स्थितः वा? यादवाः स्वनगरे पूज्यमानाः, बहुभुजबलैः संरक्षिताः, परमसुखेन क्रीडन्ति, वीराः इव। सत्यादयः षोडशसहस्रयोषितः, भगवत्पादसेवनं स्वधर्मं मन्यमानाः, सुरस्त्रियः अपि सौभाग्ये जेत्वा, इन्द्रपत्नीभ्यः योग्यं वरं लभन्ते। यादवश्रेष्ठाः, बहुबलविक्रमोपार्जितजीवन्तः, सर्वदा निर्भयाः, पादैः एव देवसभायाः सुदर्मायाः प्रविशन्ति, ताम् अपि स्वगृहं नीतवन्तः।" "प्रिय, त्वं निरामयः स्थास्यसि वा? तव कान्तिः ह्रासमिव दृश्यते। किमपि अप्राप्तमस्ति, अवमानितः वा, दीर्घकालं दूरस्थः वा? कच्चिद् अशुभशब्दादिभिः बाधितः नासि? कच्चित् इच्छया याचकाय दातव्यं न दत्तं, प्रतिज्ञातं न पूरितं वा? त्वं शरणदः सन्, ब्राह्मणबालगवां वृद्धरुग्णस्त्रीजनानां वा, शरणागतस्य परित्यागं न कृतवान् वा? कच्चिद् अगम्याया वा गम्याया वा, स्वसंगिन्या वा स्त्रिया सह सम्प्रवृत्तः नासि? श्रेष्ठमार्गे हीनमार्गे वा पराजितः नासि वा? पितृबालकादिभ्यः सह भक्ष्यं न भुक्तम्? स्वशक्त्यतिक्रमं वा, लज्जास्पदं वा कर्म न कृतवान् वा?" "प्रियतम, आत्मनः बन्धुभिः तव हृदयम् उन्नतम्, रिक्तं, हीनं वा अनुभवसि? अथवा अन्यथा चिन्तयसि? यदि न, तर्हि दुःखस्य कारणं नास्ति।" इत्येवं युधिष्ठिरः पप्रच्छ। तत्र सखा इति कृष्णाय ऊचुः—"स्वागतम्! त्वं शीघ्रं प्राप्तः। कश्चित् एकः अपि कण्टकं न भुक्तवान्। आगच्छ, भद्रं भोजनं कुरु।" ततः हृषीकेशः स्मयमानः, बालकैः सह भोजनं कृत्वा, अजगरत्वचं दर्शयित्वा, वनात् ग्रामं प्रत्यागच्छत्। तदा सः मयूरपिच्छैः, पुष्पैः, नवशिलाजैः अलङ्कृतः, वेणुवादनोत्सवसमृद्धः, वृषभध्वनिपूरितः, गोपीनयनैः अभिनन्दितः, पावनकीर्तिं गायन्, गोकुलं प्रविवेश। "अद्य यशोदायाः नन्दस्य च पुत्रेण महोरगः हतः, वयं च तस्मात् रक्षिता" इति ग्रामे बालकाः गीतानि गायन्ति स्म। ततः राजा उवाच—"हे ब्रह्मन्, कथं तस्य जन्मनि एव कृष्णे, स्वसुतादिषु अपि न पूर्वमिव, सर्वेषां जनानां तादृशी प्रीतिर्जाता? तद् विस्तरय।" शुकः उवाच—"हे राजन्, सर्वेषां प्राणिनां आत्मैव प्रियतमः। पुत्रदारवित्तादयः तु तस्मादेव प्रियतमा भवन्ति। यथा आत्मनि प्रीतिः देहेषु बलवती, पुत्रादिषु न तथा, यत् तेषां ममत्वनिमित्तत्वात्। ये देहमात्मानं मन्यन्ते, तेषां देहः अपि आत्मनः न तथा प्रियः। यदि देहः ममत्वयुक्तः अपि, तर्हि आत्मनः तावत् न प्रियः; यतः वृद्धे अपि देहे, जीविताशा दृढा एव। अतः सर्वेषां देहिनां आत्मैव प्रियतमः; तस्य हेतोः एव सर्वं चराचरं जगत् स्थितम्।" "कृष्णं तमेव आत्मानं सर्वात्मानां विद्धि; सः लोकहिताय, स्वमायया, देहधारणं करोति। वस्तुतः, विदुषां मतम्—कृष्ण एव स्थावरजङ्गमस्वरूपः; ईश्वरस्य रूपम् एतदेकमेव, अन्यन्नास्ति किञ्चन।