राजा युधिष्ठिरः, शुभदृष्टि-संपन्नः, तेषु अद्भुतेषु लक्षणेषु मनः व्याकुलं कृत्वा चिन्तयन् आसीत्। तस्य मनसि दुःखदूतः शुकः, चित्तं विक्षिपन् उलूकः, तथा रात्रौ विकटस्वनः काकोलूकः, निद्राहीनता-शून्यता-प्रदर्शनं कुर्वन्ति स्म। दिशः धूमेन पूर्णाः, क्षितिजः पर्वतेभ्यः सह कम्पमानः, महान् गर्जनः विद्युत्सहितः, सर्वत्र भयावहः दृश्यते स्म। वायुः तीव्रः, तमः धूलि च सर्वत्र विक्षिपन् वाति स्म। मेघाः रुधिरं वर्षन्ति स्म, अत्यन्तं भयानकं दृश्यते। सूर्यः तेजःहीनः, ग्रहाः आकाशे परस्परं संघर्षन्ति, दिवि अग्निमयता, विचित्र-जनसमूहः, सर्वत्र दृश्यते स्म। नद्यः, सरितः, सरसः, मनांसि च व्याकुलानि; अग्निः घृतदाने अपि न दीप्तिम् उपनयति। किम् अस्मिन काले भविष्यति इति राजा चिन्तयति स्म। बच्चाः मातृपयः न पिबन्ति, गाः दुग्धं न ददति; अश्रुपूर्णमुख्यः गाः रुदन्ति, वृषभाः च हर्षं न कुर्वन्ति। देवताः रुदन्ति, स्वेदन्ति, कम्पन्ति; नगराणि, ग्रामाः, उद्यानानि, सरांसि, आश्रमाः च शोभां हर्षं च हिनस्ति। किम् अशुभं दर्शयन्ति इति राजा चिन्तयति स्म। राजा मनसि एवं चिन्तयन्, महामंगलैः लक्षणैः भूमिः भगवान् चरणैः तथा तैः विशिष्टैः भाग्ययुक्तैः व्यक्तिभिः विहीनं, ऐश्वर्यं नष्टं इति निश्चित्य व्याकुलः अभवत्। तस्मिन्नेव काले, वानरध्वजधारी भीमः, यदुपुरीत् प्रत्यागच्छन्, राजानं चिन्तितं दृष्टवान्। भीमः, पूर्ववत् न, पादयोः पतितः, शोकग्रस्तः, मुखं नतं, नेत्रकमलात् अश्रुबिन्दून् स्रवत्। भ्रातृदर्शनात्, मनः व्याकुलं, रूपं परिवर्तितं दृष्ट्वा, राजा मित्राणां मध्ये नारदमुनेः वचनं स्मृत्वा पप्रच्छ। युधिष्ठिरः अपृच्छत्—अनर्तानगरस्थाः बान्धवाः—मधवः, भोजः, दशार्हः, अहुकः, सात्वतः, अन्धकः, वृश्णयः—कच्चित् सुखेन वसन्ति? शूरः मातामहः, तस्य पत्नी च, अनकदुन्दुभिः च भ्रातृभिः सह, कच्चित् कुशलं अस्ति? सप्त भगिन्यः, तेषां पतयः, अन्ये मातुलः पुत्रैः सह, तेषां स्नुषाः देवक्या अग्रणी, कच्चित् सर्वे कुशलिनः? अहुकराजः, तस्य दुर्जनः पुत्रः, अनुजः च, ह्रदिकः पुत्रेण, अक्रूरः, जयन्तः, गदः, शरणः च, कच्चित् कुशलं? शत्रुजित् अन्ये च, रामः सात्वतानां प्रभुः, कच्चित् सुखेन वसन्ति? प्रद्युम्नः वृश्णीनां सर्वेषां महारथः, अनिरुद्धः कामेन गाढः, कच्चित् वृद्धिं प्राप्तः, सौभाग्यवान् अस्ति? सुषेणः, चारुदेशः, साम्बः जाम्बवत्याः पुत्रः, अन्ये कर्ष्णिप्रवराः, तेषां पुत्राः ऋषभः इत्यादयः, कच्चित् कुशलं? शौरिपरिषदः—श्रुतदेवः, उद्धवः, सुनन्दः, नन्दः, शिरीषण्यः, अन्ये सात्वतश्रेष्ठाः—कच्चित् कुशलं? ये रामकृष्णयोः बाहुवीर्ये आश्रिताः, कच्चित् सुरक्षिताः? मित्रबन्धनाः कच्चित् अस्माकं कल्याणं स्मरन्ति? गोविन्दः भगवान्, ब्राह्मणेषु भक्तः, भक्तेषु स्नेही, सुदर्मानगरीस्थः, मित्रैः परिवृतः, कच्चित् सुखेन वसति? लोकानां कल्याणाय, सुरक्षिताय, समृद्धये, आद्यः अनन्तः मित्रः, यदुवंशसागरे स्थितः, कच्चित् अस्ति? यदवः स्वनगर्यां पूजिताः, बाहुवीर्ये संरक्षिताः, परमसुखेन क्रीडन्ति, वीरवराः इव। सत्या अन्याश्च षोडशसहस्रं नार्यः, देवांगनाः सौन्दर्ये जित्वा, भगवतः पादसेवा मुख्यकर्तव्यं कृत्वा, इन्द्रप्रियाणां यथायोग्यं वरं प्राप्नुवन्ति। यदुप्रवराः, बाहुवीर्ये जीवित्वा, सर्वदा निर्भयाः, देवश्रेष्ठानां योग्यं सुदर्मा सभां पादैः बलात् प्रवेशयन्ति, तां नगर्यां आनयन्ति। भीम, त्वं कच्चित् रोगरहितः? तव दीप्तिः मन्दं इव दृश्यते। कच्चित् किमपि अप्राप्तं, अवमानितं, वा दीर्घकालं दूरं स्थितं? कच्चित् अशुभं शब्दादि बाधा न प्राप्ता? कच्चित् याचकाय कामेन दातव्यं, प्रतिज्ञातं न दत्तं? त्वं शरणदः, कच्चित् ब्राह्मणं, बालं, गौः, वृद्धः, रोगी, स्त्री, अन्यं जीवम् शरणागतं न त्यक्तवान्? कच्चित् अनापनीयां स्त्रियं न उपागतः? वा योग्यां वा, वा संगिनीं वा? कच्चित् उत्तमाधममार्गे न पराजितः? कच्चित् वृद्धबालैः सह भोजनं न कृतम्? कच्चित् लज्जास्पदं, वा शक्त्यतीतं कर्म न कृतम्? प्रिय, कच्चित् स्वजनैः हृदयम् शून्यं, वञ्चितं न अनुभवसि? वा अन्यथा चिन्तयसि? यदि न, तदा दुःखं नास्ति। मित्राः कृष्णं ऊचुः—'स्वागतम्! त्वं शीघ्रं आगतः। न कश्चित् अन्नं भक्षितः; आगच्छ, यथेष्टं भक्षय।' ततः हृषीकेशः स्मितं कृत्वा बालैः सह भक्षयन्, अजगरत्वचं दर्शयन्, वनात् ग्रामं प्रत्यागच्छत्। मयूरपिच्छैः, पुष्पैः, नवगौरवर्णैः अलंकृतः, वेणुशृंगोत्सवसमृद्धः, धेनुकृतं स्तुत्यं गायन्, गोपीनां नेत्रैः अभिनन्दितः, गोपालपुरं प्रविष्टः। 'अद्य यशोदानन्दनः महाग्राहं हत्वा अस्मान् रक्षितवान्' इति बालाः ग्रामे गीतवन्तः। राजा अपृच्छत्—'हे ब्राह्मण! कृष्णस्य जन्मे, पूर्वं न दृष्टं, स्वसन्तानेषु अपि, महान् प्रेम किम् उत्पन्नम्? कृपया व्याख्याय।' शुकः उवाच—'सर्वेषां जीवेषु, आत्मा एव प्रियतमा; अन्ये—सन्तानः, धनम्—आत्मनः कारणात् प्रियाः।' 'यथा आत्मन्येव सर्वेषां देहिनां स्नेहः, पुत्रधनगृहादिषु, ममत्वाधीनम्, ततो न्यूनः।' 'ये देहं आत्मा इति मन्यन्ते, तेषां अपि देहः ततो न्यूनः।' 'यदि देहः ममत्वेन गृहीतः, तदा आत्मा ततो अधिकः प्रियः; वृद्धे अपि देहे, जीविताशा दृढा भवति।' इति एषा कथा, राजा युधिष्ठिरस्य चिन्तनम्, भीमस्य आगमनम्, यदुवंशीयानां कुशलप्रश्नाः, कृष्णस्य गोपालबालैः सह लीलाः, शुकमुनिना आत्मप्रेमस्य तत्त्वं च, भगवत्प्रेमस्य महिमा च, एकस्मिन् प्रवाहे संप्रेषिता।