युधिष्ठिरः महर्षिं संबोध्य, चिन्तायाः भाराकुलः, स्वस्य जङ्घयोः नेत्रयोः बाह्वोः च पुनः पुनः कम्पनं, हृदयस्य च स्थैर्याभावं अनुभूतवान्। सः मनसि निश्चितवान्—नूनम् किमपि अमङ्गलम् समीपमागतं स्यात्। तस्यैव समये, वह्निमुख्या शृगाली उदितसूर्ये निनादं कृत्वा, भयभीता इव श्वा अपि तं प्रति क्रन्दति स्म। पशवः सव्यदक्षिणतोः तं परिक्रामन्ति, अश्वाः च अश्रुपूर्णलोचनाः विलपन्ति स्म। कपोतः मृत्युदूतः, उलूकः च मनः विक्षिपन्, रात्रौ काकोलूकस्य करुणनादः—एते निद्राभावं शून्यता च सूचयन्ति। दिशः धूमेन पूर्णाः, पर्वतैः सह क्षितिजः कम्पन्ते, महती मेघगर्जना विद्युत्सहिताः च दृश्यन्ते। तीव्रः वातः रजः तमः च विक्षिपन् प्रवाति, मेघाः च रक्तं वर्षयन्ति सर्वत्र भीषणरूपेण। सूर्यस्य तेजः शिथिलं जातम्, ग्रहाः आकाशे परस्परं संघट्टन्ते, दिवि अग्निशिखावत् प्रकाशः, विचित्रैः प्रेतरूपैः आकाशः पूर्णः। नद्यः सरितः च उद्विग्नाः, सरांसि च मनांसि च कम्पन्ते, अग्निः अपि घृतदानेन न दीप्तिमान्। किमिदानीं कालः करिष्यति? वत्साः मातृस्तनं न पिबन्ति, धेनवः न दुग्धं ददाति, धेनवः अश्रुपूर्णमुख्यः रुदन्ति, वृषभाः च हृष्टाः न भवन्ति। देवताः इव अश्रूणि स्रवयन्ति, स्वेदं च कम्पनं च दर्शयन्ति; नगराणि ग्रामाः उद्यानानि सरांसि आश्रमाः च शोभां हर्षं च नष्टवन्तः। किमेतत् महदपशकुनं दर्शयन्ति? एतेषु महद्भिः निमित्तैः, अहं मन्ये—धरणी भगवत्पादैः तथा तद्गुणयुक्तैः महापुरुषैः च वियुक्ता, समृद्धिं नष्टवती। एवं चिन्तयतः तस्य मनः व्याकुलं जातम्; तदा, ब्रह्मन्, कपिध्वजः यादवपुरीतः प्रत्यागच्छत्। सः तम् अनन्यपूर्वं चरणयोः पतितं, दुःखितं, अधोमुखं, अश्रुपूर्णनयनं दृष्टवान्। भ्रातरं विक्षिप्तचित्तं, रूपेण च परिवर्तितं दृष्ट्वा, राजा मित्रमध्यगः नारदस्य वचांसि स्मरन् पप्रच्छ। युधिष्ठिरः उवाच—अनर्तपुरीस्थिताः बान्धवाः, माधवाः भोजाः दशार्हाः आहुकाः सात्वताः आन्धकाः वृष्णयः च कच्चित् कुशलिनः? शूरः मातामहः, तस्य भार्या च, अनकदुन्दुभिः च भ्रातृभिः सह कुशलिनः वा? सप्त भगिन्यः, तेषां पतयः, अन्ये मातुलाः पुत्रैः, स्नुषाः देवकीमुख्याः च कुशलिन्यः वा? राजा आहुकः जीवति किम्? तस्य दुष्टपुत्रः अनुजः च कुशलौ वा? हृदिकः पुत्रेण सह, अक्रूरः जयन्तः गदः शरणः च कुशलिनः वा? शत्रुजित्प्रमुखाः अन्ये च कुशलिनः? रामः सात्वतानां स्वामी सुखेन वर्तते किम्? सर्ववृष्णीनां महारथः प्रद्युम्नः कुशलः किम्? अनिरुद्धः च कामपरायणः वर्धते किम्, सुभगः च? सुशेनः चारुदेशः सांबः जाम्बवत्याः पुत्रः च, कर्ष्णिप्रवराः पुत्रैः सहिताः ऋषभादयः कुशलिनः वा? शौरिसम्बद्धाः श्रुतदेवः उद्धवः सुनन्दः नन्दः शिरीषण्यः सात्वतश्रेष्ठाः च कुशलिनः किम्? रामकृष्णबाहुप्रतिष्ठिताः सर्वे कुशलिनः किम्? स्नेहबद्धाः अस्मान् स्मरन्ति किम्? गोविन्दः भगवान् ब्राह्मणप्रियः भक्तवत्सलः, सुदर्मापुर्यां मित्रैः परिवृतः सुखेन वर्तते किम्? लोकानां कल्याणरक्षासम्पदर्थं सः आद्यः अनन्तः सखा यदुकुलसिन्धौ तिष्ठति किम्? यादवाः स्वपुर्यां पूजिताः, बहुभिर्बलदर्भिः रक्षिताः, परमसुखेन क्रीडन्ति, वीरवराः इव। सत्या च षोडशसहस्रं स्त्रियः, स्वसुन्दर्ये दिव्यस्त्रीः अपि जित्वा, तस्य पादसेवां मुख्यकर्तव्यं कृत्वा, इन्द्रपत्नीभ्यः अनुकूलं वरं लभन्ते। यादवश्रेष्ठाः, बहुभिर्बलदर्भिः जीवन्तः, सर्वदा निर्भयाः, तं सुदर्मासभां, या देवराजयोग्या, पादैः आनीय, बलात् प्रविशन्ति। प्रिय, त्वं रोगरहितः स्थास्यसि किम्? तव तेजः शिथिलं दृश्यते। किमपि अप्राप्तं, तिरस्कृतं, वा चिरकालं दूरं स्थितवान् किम्? किमपि अमङ्गलशब्दादि तव बाधां न कृतवान् किम्? कामात् याचकाय दातव्यं प्रतिज्ञातं वा न दत्तं किम्? शरण्यः सन्, ब्राह्मणं बालं धेनुं वृद्धं रोगिणं स्त्रीं वा यं कञ्चन शरणागतं न परित्यक्तवान् किम्? अनार्हां वा आनीयां वा स्त्रीं, सखीमिव कृतां वा, उपगम्य न कृतवान् किम्? श्रेष्ठमार्गे हीने वा पराजितः किम्? वृद्धबालैः सह भोक्तव्यं भोजनं एकाकि न भुक्तवान् किम्? स्वशक्त्यतिक्रान्तं वा लज्जास्पदं किमपि न कृतवान् किम्? प्रिय, स्वजनैः हृदयं शून्यं हीनं वा सदा अनुभवसि किम्? अन्यथा चिन्तयसि किम्? चेत् न, तर्हि दुःखस्य कारणं नास्ति। मित्राणि कृष्णं प्रति ऊचुः—"स्वागतम्! त्वं शीघ्रं प्राप्तः। न कोऽपि किंचित् भुक्तवान्। आगच्छ, भद्रं ते, सम्यक् भुङ्क्ष्व।" ततः हृषीकेशः सस्मितं बालैः सह भुक्त्वा, अजगरत्वचं दर्शयित्वा, वनात् ग्रामं प्रत्यागच्छत्। मयूरपिच्छैः पुष्पैः नवगौरवर्णैः च भूषितः, वेणुवाद्यशृङ्गनिनादोत्सवसमृद्धः, वत्सान् स्तुवन्, पुण्यकीर्तिं गायन्, गोपीजनलोचनाभिः अभिनन्दितः, सः गोकुलं प्रविष्टवान्। "अद्य यशोदनन्दननन्देन महाव्यालः हतः, वयं तस्मात् रक्षिताः"—इति बालाः ग्रामे गायन्ति स्म। राजा उवाच—हे ब्रह्मन्, कथं कृष्णे जातमात्रे एव, स्वसुतादिषु अपि अननुभूतपूर्वं, महान् अनुरागः सर्वेषां जातः? कृपया व्याख्याहि। शुकः उवाच—राजन्, सर्वेषां प्राणिनां आत्मैव प्रियतमः; अन्ये, यथा पुत्रः धनं वा, आत्मनः कारणेन एव प्रियाः भवन्ति।