धर्मराजः युधिष्ठिरः, नरश्रेष्ठ भीमसेनं सम्बोध्य, भयाकुलचित्तः तं जगाद—"पश्य, पुरुषर्षभ, दिव्यानि भूम्यानि देहानि च भीषणानि अमंगलानि चिह्नानि, समीपे एव दृश्यन्ते, यैः अस्माकं हृदयं कम्पितं मोहं च अनुभावयामः। पुनः पुनः मम ऊरवः नेत्रे भुजाश्च कम्पन्ते, हृदयमपि स्थिरं नास्ति; नूनं किमपि अमंगलं समीपं आगच्छति। स्त्रीशृगाला अग्निमुखी सूर्ये उदिते भीमं नादं कुर्वन्ति; अयं च श्वा, प्रिय, मम समीपे भीतानिव रुदति। पशवः च मम वामदक्षिणतो भ्रमन्ति, अश्वाश्च अश्रुपूर्णमुखाः रुदन्ति। पिकः मृत्युदूतः, उलूकः च मनसः स्थैर्यं हरति, रात्रौ उलूकः भीष्णं शब्दं करोति; एते निद्राभावं शून्यतां च सूचयन्ति। दिशः धूमेन व्याप्यन्ते, दिश्यन्तराणि पर्वतानि च कम्पन्ते, प्रिय, महती मेघगर्जनं विद्युत्संयुक्तं च दृश्यते। वातः तीक्ष्णः प्रवहति, रजः तमः च सर्वत्र विक्षिपति; मेघाः रुधिरं वर्षन्ति, भीषणा रूपेण। सूर्यस्य प्रभा शिथिलिता, ग्रहाः आकाशे परस्परं संघट्टन्ते, दिवं च विचित्रभूतैः आकीर्णं ज्वलन्तं च पश्य। नद्यः सरितः च उद्विग्नाः, सरांसि मनांसि च तद्वत्; वह्निः अपि घृतदानेन न प्रज्वलति। किमिदानीं कालः करिष्यति? वत्साः मातॄणां स्तन्यं न पिबन्ति, धेनवः न दुग्धं ददति; ताः अश्रुपूर्णमुख्यः रुदन्ति, वृषभाः च गोष्ठे न हृष्यन्ति। देवताः इव रुदन्ति, स्वेदन्ति, कम्पन्ति च; नगराणि ग्रामाः उद्यानानि सरांसि आश्रमाश्च तेजः हर्षं च नश्यन्ति। किमिदं दुःखं अस्मान् दर्शयन्ति? मम मन्ये, एते महान्यपशकुनानि सूचयन्ति यत्, पृथिवी भगवानः पादौ, तेषां च अद्भुतैः श्रीसम्पन्नैः जनैः विहीना, समृद्धिं नष्टवती। एवं चिन्तयतः तस्य, अशुभैः चिन्ताभिः बाध्यमानस्य, हनुमद्वज्री अर्जुनः यादवपुरीतः प्रत्यागच्छत्। तं पादयोः पतितं, पूर्ववत् न, दुःखितं, अधोमुखं, नेत्रकमलात् अश्रूणि स्रवयन्तं च अपश्यत्। तं भ्रातरं विक्लवचित्तं विकृतवदनं च दृष्ट्वा, राजा सखीनां मध्ये, नारदवाक्यानि स्मरन्, पप्रच्छ। युधिष्ठिरः उवाच—'कच्चित् अनर्तपुरीस्थाः बान्धवाः सुखिनः भवन्ति—मधवः भोजाः दाशार्हाः आहुकाः सात्वताः अन्धकाः वृष्णयश्च? कच्चित् शूरः मातामहः कुशलः, तस्य भार्या अपि? कच्चित् मम मातुलः अनकदुन्दुभिः भ्रातृभिः सहितः सुरक्षितः? सप्त भगिन्यः तेषां पतयः अन्ये मातुलाः पुत्रैः, स्नेहपूर्वकं देवकीमुख्याः स्नुषाश्च कुशलिन्यः? कच्चित् राजा आहुकः जीवति, तस्य च दुर्जनः पुत्रः अनुजश्च? कच्चित् हृतिकः पुत्रेण सह, अक्रूरः जयन्तः गदः शरणश्च कुशलिनः? कच्चित् शत्रुजित् आदयः सुरक्षिताः? कच्चित् रामः सात्वतानां स्वामी सुखी? कच्चित् प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां महारथः कुशलः? कच्चित् अनिरुद्धः रागी वृद्धिमान् भाग्यशाली च? कच्चित् सुशेनः चारुदेशः सांबः—जाम्बवत्याः पुत्रः—कर्ष्णिप्रवरा अपि, पुत्रैः ऋषभादिभिः सहिताः कुशलिनः? कच्चित् शौर्याः—श्रुतदेवः उद्धवः सुनन्दः नन्दः शिरीषण्यः च अन्ये सात्वतश्रेष्ठाः—कुशलिनः? कच्चित् ये रामकृष्णबाहुपरिगृहीताः, ते सुरक्षिताः? ये सख्येन बन्धाः, ते अस्मान् स्मरन्ति? कच्चित् गोविन्दः, ब्राह्मणप्रियः भक्तवत्सलः, सुदर्मानगरे मित्रैः परिवृतः सुखेन वर्तते? कच्चित् लोकहिताय, रक्षाय, श्रीवृद्धये च, सः आदिपुरुषः अनन्तः सखाः यदुकुलसागरे स्थितः? यदा यदवः स्वपुरीषु पूज्यन्ते, अनेकबाहुभिः रक्ष्यमाणाः, तदा ते परमसुखेन क्रीडन्ति, इव महावीर्यः। सत्या अन्याश्च षोडशसहस्रं स्त्रियः, श्रीरमणीयता दिव्यस्त्रीणां अपि जित्वा, पादसेवां परमं धर्मं कृत्वा, इन्द्रपत्नीभ्यः योग्यं सौभाग्यं प्राप्नुवन्ति। श्रेष्ठयदवः, स्वबलवृद्ध्यैव नित्यं निर्भयाः, पद्भ्याम् एव देवश्रेष्ठानां युक्तां सुदर्मां सभां बलात् प्रविशन्ति। प्रिय, कच्चित् त्वं निरामयः स्थितः? तव तेजः शिथिलमिव दृश्यते; कच्चित् किमपि अप्राप्तं, अपमानं, वा दीर्घकालं प्रवासं वा अनुभूतवान्? कच्चित् त्वं अशुभैः शब्दादिभिः बाधितः न अभवः? किमपि कामात् प्रत्युपकुर्वतः, वाञ्छितं न दत्तं, वाऽपि प्रतिज्ञातं न पूरितं? कच्चित् त्वं शरणदः सन्, ब्राह्मणं बालं गाम् वृद्धं रोगिणं स्त्रीं वा अन्यं वा जीवम्, शरणागतं न निराकृतवान्? कच्चित् त्वं अनार्हां वा अर्हां वा स्वसखीमिव स्त्रीं न उपेयाय, अथवा उत्तमाधममार्गे पराजितः न अभवः? कच्चित् त्वं ज्येष्ठपुत्रादिभिः सह भोक्तव्यं न एकाकी भुक्तवान्? कच्चित् किञ्चित् लज्जास्पदं, अशक्त्यनुष्ठेयम्, न कृतवान्? प्रिय, कच्चिद् आत्मबन्धुभिः हृदि शून्यतां क्लेशं वा अनुभवसि? अथान्यथा चिन्तयसि? यदि न, तर्हि दुःखस्य कारणं न अस्ति।" एवं च, सखायः कृष्णं प्राहुः—"स्वागतम्! त्वं शीघ्रं प्राप्तः; कश्चन अपि ग्रासमपि न भुक्तवान्; आगच्छ, सम्यक् खाद।" ततो हृषीकेशः स्मयमानः बालकैः सह भोजनं कृत्वा, अजगरत्वक् दर्शयित्वा, वनात् ग्रामं प्रत्यागच्छत्। सः मयूरपिच्छैः पुष्पैः नव्यगौरवर्णैः च भूषितः, वेणुशृंगनिनादोत्सवसमृद्धः, वत्सान् स्तुवन्, पुण्यकीर्तिं गायन्, गोपीनां नेत्रैः अभिनन्दितः, गोष्ठं प्रविवेश। "अद्य यशोदानन्दनः महानगरुडः हतः, तेन वयं तस्मात् रक्षिताः"—इति ग्रामे बालाः गायन्ति स्म। राजा उवाच—"ब्राह्मण, कथं कृष्णे जातमात्रे एव, येषां स्वसुतानामपि न पूर्वं प्रेमासीत्, तेषामपि महदनुरागः जातः? तद् मे व्याख्यातुम् अर्हसि।