( ਵਿਯੋਗਿਨਿ ) ਪ੍ਰਿਯਰਾਵਪਦਾਨਿ ਭਾषਸੇ ਮृਤ ਸਞ੍ਜੀਵਿਕਯਾਨਯਾ ਗਿਰਾ ਕਰਵਾਣਿ ਕਿਮਦ੍ਯ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਂ ਵਦ ਮੇ ਵਲ੍ਗਿਤਕਣ੍ਠ ਕੋਕਿਲ
ਕੋਇਲ, ਤੇਰੇ ਕੰਬਦੇ ਗਲੇ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਐਸੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈਂ ਜੋ ਮਰੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਕਰ ਦੇਂ। ਦੱਸ, ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ, ਪਿਆਰੀ? ਬੋਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ਲਗਦਾ ਹੈਂ ਪukar ਰਹੀ।
( ਪੁष੍ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ ) ਨ ਚਲਸਿ ਨ ਵਦਸ੍ਯੁਦਾਰਬੁਦ੍ਧੇ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਧਰ ਚਿਨ੍ਤਯਸੇ ਮਹਾਨ੍ਤਮਰ੍ਥਮ੍ । ਅਪਿ ਬਤ ਵਸੁਦੇਵਨਨ੍ਦਨਾਙ੍ਘ੍ਰਿਂ ਵਯਮਿਵ ਕਾਮਯਸੇ ਸ੍ਤਨੈਰ੍ਵਿਧਰ੍ਤੁਮ੍
ਪਹਾੜ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈਂ, ਨਾ ਤੂੰ ਹਿਲਦਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਕੁਝ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਮਕਸਦ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਅਸੀਂ ਵਾਂਗ, ਤੂੰ ਵੀ ਵਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ।
( ਵਸਂਤਤਿਲਕਾ ) ਸ਼ੁष੍ਯਦ੍ਧ੍ਰਦਾਃ ਕਰਸ਼ਿਤਾ ਬਤ ਸਿਨ੍ਧੁਪਤ੍ਨ੍ਯਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਸ੍ਤਕਮਲਸ਼੍ਰਿਯ ਇष੍ਟਭਰ੍ਤੁਃ । ਯਦ੍ਵਦ੍ ਵਯਂ ਮਧੁਪਤੇਃ ਪ੍ਰਣਯਾਵਲੋਕਮ੍ ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮੁष੍ਟਹृਦਯਾਃ ਪੁਰੁਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ਸ੍ਮ
ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੀਲ ਸੁੱਕ ਗਏ ਤੇ ਹੱਥ ਪੱਕੇ ਹੋ ਗਏ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਵਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵੀ ਗੁਆ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ, ਮਧੁਪਤੀ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਤੜਪ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਏ ਹਾਂ।
( ਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਵਿਕ੍ਰਿਡਿਤ ) ਹਂਸ ਸ੍ਵਾਗਤਮਾਸ੍ਯਤਾਂ ਪਿਬ ਪਯੋ ਬ੍ਰੂਹ੍ਯਙ੍ਗ ਸ਼ੌਰੇਃ ਕਥਾਂ ਦੂਤਂ ਤ੍ਵਾਂ ਨੁ ਵਿਦਾਮ ਕਚ੍ਚਿਦਜਿਤਃ ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਾਸ੍ਤ ਉਕ੍ਤਂ ਪੁਰਾ । ਕਿਂ ਵਾ ਨਸ਼੍ਚਲਸੌਹृਦਃ ਸ੍ਮਰਤਿ ਤਂ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਭਜਾਮੋ ਵਯਂ ਕ੍ਸ਼ੌਦ੍ਰਾਲਾਪਯ ਕਾਮਦਂ ਸ਼੍ਰਿਯਮृਤੇ ਸੈਵੈਕਨਿष੍ਠਾ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਮ੍
ਹੰਸਾ, ਸਵਾਗਤ ਹੈ! ਆ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀ। ਦੱਸ, ਸ਼ੌਰੀ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਸੁਣਾ। ਕੀ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਦੂਤ ਹੈਂ? ਕੀ ਅਜਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਠੀਕ ਹੈ? ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਡੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਡੋਲ ਗਈ ਹੈ? ਜੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕ ਉਵਾਚ - ( ਅਨੁष੍ਟੁਪ੍ ) ਇਤੀਦृਸ਼ੇਨ ਭਾਵੇਨ ਕृष੍ਣੇ ਯੋਗੇਸ਼੍ਵਰੇਸ਼੍ਵਰੇ । ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇਨ ਮਾਧਵ੍ਯੋ ਲੇਭਿਰੇ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਐਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਵੱਲ, ਮਾਧਵ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਸ਼੍ਰੁਤਮਾਤ੍ਰੋऽਪਿ ਯਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯਾਕਰ੍षਤੇ ਮਨਃ । ਉਰੁਗਾਯੋਰੁਗੀਤੋ ਵਾ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਨਾਂ ਕੁਤਃ ਪੁਨਃ
ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹੋਵੇ?
ਯਾਃ ਸਮ੍ਪਰ੍ਯਚਰਨ੍ ਪ੍ਰੇਮ੍ਣਾ ਪਾਦਸਂਵਾਹਨਾਦਿਭਿਃ । ਜਗਦ੍ਗੁਰੁਂ ਭਰ੍ਤृਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤਾਸਾਂ ਕਿਂ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ ਤਪਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ, ਜਗਤ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਾਂਗ, ਚਰਨ ਦਬਾਉਣ ਆਦਿ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਤਪ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ?
ਏਵਂ ਵੇਦੋਦਿਤਂ ਧਰ੍ਮਂ ਅਨੁਤਿष੍ਠਨ੍ ਸਤਾਂ ਗਤਿਃ । ਗृਹਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਾਨਾਂ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਾਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ ਪਦਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਦਕ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਮਲ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ, ਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਉੱਤਮ ਮਿਸਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਿਖਾਈ।
ਆਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਪਰਂ ਧਰ੍ਮਂ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਗृਹਮੇਧਿਨਾਮ੍ । ਆਸਨ੍ षੋਡਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰਂ ਮਹਿष੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਤਾਧਿਕਮ੍
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੇ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ।
ਤਾਸਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਤ੍ਨਭੂਤਾਨਾਂ ਅष੍ਟੌ ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਗੁਦਾਹृਤਾਃ । ਰੁਕ੍ਮਿਣੀਪ੍ਰਮੁਖਾ ਰਾਜਨ੍ ਤਤ੍ਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚਾਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਰੁਕਮਣੀ ਜੀ ਆਦਿ ਅੱਠ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਰਤਨ ਸਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਕੈਕਸ੍ਯਾਂ ਦਸ਼ ਦਸ਼ ਕृष੍ਣੋऽਜੀਜਨਦਾਤ੍ਮਜਾਨ੍ । ਯਾਵਤ੍ਯ ਆਤ੍ਮਨੋ ਭਾਰ੍ਯਾ ਅਮੋਘਗਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਃ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਜੋ ਅਮੋਘ ਰਾਹ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਦਸ-ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਿੰਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ।
ਤੇषਾਂ ਉਦ੍ਦਾਮਵੀਰ੍ਯਾਣਾਂ ਅष੍ਟਾਦਸ਼ ਮਹਾਰਥਾਃ । ਆਸਨ੍ਨੁਦਾਰਯਸ਼ਸਃ ਤੇषਾਂ ਨਾਮਾਨਿ ਮੇ ਸ਼ृਣੁ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਹਾਦਰੀ ਸੀ, ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਯਸ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਸ਼੍ਚਾਨਿਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਦੀਪ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਭਾਨੁਰੇਵ ਚ । ਸਾਮ੍ਬੋ ਮਧੁਰ੍ਬृਹਦ੍ਭਾਨੁਃ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁਰ੍ਵृਕੋऽਰੁਣਃ
ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਦੀਪਤਿਮਾਨ, ਭਾਨੁ, ਸਾਂਬ, ਮਧੁ, ਬ੍ਰਹਦਭਾਨੁ, ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ, ਵ੍ਰਿਕ ਤੇ ਅਰੁਣ,
ਪੁष੍ਕਰੋ ਵੇਦਬਾਹੁਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵਃ ਸੁਨਨ੍ਦਨਃ । ਚਿਤ੍ਰਬਾਹੁਰ੍ਵਿਰੂਪਸ਼੍ਚ ਕਵਿਰ੍ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਏਵ ਚ
ਪੁਸ਼ਕਰ, ਵੇਦਬਾਹੁ, ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ, ਸੁਨੰਦਨ, ਚਿਤ੍ਰਬਾਹੁ, ਵਿਰੂਪ, ਕਵੀ ਤੇ ਨਯਗ੍ਰੋਧ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
ਏਤੇषਾਂ ਅਪਿ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਨੁਜਾਨਾਂ ਮਧੁਦ੍ਵਿषਃ । ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਆਸੀਤ੍ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪਿਤृਵਦ੍ ਰੁਕ੍ਮਿਣੀਸੁਤਃ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਧੁ ਦੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਰੁਕਮਣੀ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸੀ।
ਸ ਰੁਕ੍ਮਿਣੋ ਦੁਹਿਤਰਂ ਉਪਯੇਮੇ ਮਹਾਰਥਃ । ਤਸ੍ਯਾਂ ਤਤੋऽਨਿਰੁਦ੍ਧੋऽਭੂਤ੍ ਨਾਗਾਯਤਬਲਾਨ੍ਵਿਤਃ
ਉਹ ਮਹਾਂ ਯੋਧਾ ਨੇ ਰੁਕਮੀ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਨਿਰੁੱਧ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸ ਚਾਪਿ ਰੁਕ੍ਮਿਣਃ ਪੌਤ੍ਰੀਂ ਦੌਹਿਤ੍ਰੋ ਜਗृਹੇ ਤਤਃ । ਵਜ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯਾਭਵਦ੍ ਯਸ੍ਤੁ ਮੌषਲਾਦਵਸ਼ੇषਿਤਃ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰੁਕਮੀ ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਜ੍ਰਾ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪ੍ਰਤਿਬਾਹੁਰਭੂਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸੁਬਾਹੁਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਜਃ । ਸੁਬਾਹੋਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸੇਨੋऽਭੂਤ੍ ਸ਼ਤਸੇਨਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਸੁਤਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਬਾਹੁ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਬਾਹੁ ਤੋਂ ਸੁਬਾਹੁ; ਸੁਬਾਹੁ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਸੇਨਾ ਜਨਮਿਆ, ਤੇ ਸ਼ਤਸੇਨਾ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
ਨ ਹ੍ਯੇਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕੁਲੇ ਜਾਤਾ ਅਧਨਾ ਅਬਹੁਪ੍ਰਜਾਃ । ਅਲ੍ਪਾਯੁषੋऽਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਅਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ
ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਤਾਂ ਗਰੀਬ ਜਨਮਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਘੱਟ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ।
ਯਦੁਵਂਸ਼ਪ੍ਰਸੂਤਾਨਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਵਿਖ੍ਯਾਤਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ । ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ਕਰ੍ਤੁਂ ਅਪਿ ਵਰ੍षਾਯੁਤੈਰ੍ਨृਪ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਨੀ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ।
ਤਿਸ੍ਰਃ ਕੋਟ੍ਯਃ ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਅष੍ਟਾਸ਼ੀਤਿਸ਼ਤਾਨਿ ਚ । ਆਸਨ੍ਯਦੁਕੁਲਾਚਾਰ੍ਯਾਃ ਕੁਮਾਰਾਣਾਂ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਅਠੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਂ ਯਾਦਵਾਨਾਂ ਕਃ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਯਤ੍ਰਾਯੁਤਾਨਾਂ ਅਯੁਤ ਲਕ੍ਸ਼ੇਣਾਸ੍ਤੇ ਸ ਆਹੁਕਃ
ਉਹ ਮਹਾਨ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਹੁਕ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ?
ਦੇਵਾਸੁਰਾਹਵਹਤਾ ਦੈਤੇਯਾ ਯੇ ਸੁਦਾਰੁਣਾਃ । ਤੇ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਪ੍ਰਜਾ ਦृਪ੍ਤਾ ਬਬਾਧਿਰੇ
ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਤਨ੍ਨਿਗ੍ਰਹਾਯ ਹਰਿਣਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦੇਵਾ ਯਦੋਃ ਕੁਲੇ । ਅਵਤੀਰ੍ਣਾਃ ਕੁਲਸ਼ਤਂ ਤੇषਾਂ ਏਕਾਧਿਕਂ ਨृਪ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਹਰੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ; ਉਹ ਸੌ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਵਧ ਕੇ, ਉਤਰੇ।
ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਭਗਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵੇਨਾਭਵਦ੍ਧਰਿਃ । ਯੇ ਚਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਵृਧੁਃ ਸਰ੍ਵਯਾਦਵਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਆਪਣੀ ਸਰਵਭੌਮਤਾ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਯਾਦਵ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਵਧਦੇ ਗਏ।
ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਾਟਨਾਲਾਪ ਕ੍ਰੀਡਾਸ੍ਨਾਨਾਦਿਕਰ੍ਮਸੁ । ਨ ਵਿਦੁਃ ਸਨ੍ਤਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵृष੍ਣਯਃ ਕृष੍ਣਚੇਤਸਃ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸੌਣ, ਬੈਠਣ, ਤੁਰਨ, ਗੱਲਾਂ, ਖੇਡਾਂ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।
( ਸ੍ਰਗ੍ਧਰਾ ) ਤੀਰ੍ਥਂ ਚਕ੍ਰੇ ਨृਪੋਨਂ ਯਦਜਨਿ ਯਦੁषੁ ਸ੍ਵਃਸਰਿਤ੍ਪਾਦਸ਼ੌਚਂ । ਵਿਦ੍ਵਿਟ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਯਯੁਰਜਿਤਪਰਾ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਯਦਰ੍ਥੇऽਨ੍ਯਯਤ੍ਨਃ । ਯਨ੍ਨਾਮਾਮਙ੍ਗਲਘ੍ਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤਮਥ ਗਦਿਤਂ ਯਤ੍ਕृਤੋ ਗੋਤ੍ਰਧਰ੍ਮਃ ਕृष੍ਣਸ੍ਯੈਤਨ੍ਨ ਚਿਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਭਰਹਰਣਂ ਕਾਲਚਕ੍ਰਾਯੁਧਸ੍ਯ
ਉਹ ਜਦ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਬਣਾਇਆ; ਅਕਾਸ਼ੀ ਦਰਿਆ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ; ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਾ ਗਏ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ, ਜੋ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਗੋਤ੍ਰ-ਧਰਮ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਕਾਲ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਧਾਰੀ ਹੈ, ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਇਆ, ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ।
( ਮਾਲਿਨੀ ) ਜਯਤਿ ਜਨਨਿਵਾਸੋ ਦੇਵਕੀਜਨ੍ਮਵਾਦੋ ਯਦੁਵਰਪਰਿषਤ੍ਸ੍ਵੈਰ੍ਦੋਰ੍ਭਿਰਸ੍ਯਨ੍ਨਧਰ੍ਮਮ੍ । ਸ੍ਥਿਰਚਰਵृਜਿਨਘ੍ਨਃ ਸੁਸ੍ਮਿਤਸ਼੍ਰੀਮੁਖੇਨ ਵ੍ਰਜਪੁਰਵਨਿਤਾਨਾਂ ਵਰ੍ਧਯਨ੍ ਕਾਮਦੇਵਮ੍
ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦੇਵਕੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਸੁੰਦਰ, ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵ੍ਰਜ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਵਾਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿੱਤਦਾ ਰਹੇ।
( ਵਸਂਤਤਿਲਕਾ ) ਇਤ੍ਥਂ ਪਰਸ੍ਯ ਨਿਜਵਰ੍ਤ੍ਮਰਿਰਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍ਤ ਲੀਲਾਤਨੋਸ੍ਤਦਨੁਰੂਪਵਿਡਮ੍ਬਨਾਨਿ । ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕਰ੍ਮਕषਣਾਨਿ ਯਦੂਤ੍ਤਮਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੂਯਾਦਮੁष੍ਯ ਪਦਯੋਰਨੁਵृਤ੍ਤਿਮਿਚ੍ਛਨ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ-ਸਰੂਪ ਰੂਹ ਵਿੱਚ ਅਨੁਕੂਲ ਖੇਡਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇ ਕਰਮ ਉਹ ਲੋਕ ਸੁਣਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮਰ੍ਤ੍ਯਸ੍ਤਯਾਨੁਸਵਮੇਧਿਤਯਾ ਮੁਕੁਨ੍ਦ ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ਕਥਾਸ਼੍ਰਵਣਕੀਰ੍ਤਨਚਿਨ੍ਤਯੈਤਿ । ਤਦ੍ਧਾਮ ਦੁਸ੍ਤਰਕृਤਾਨ੍ਤਜਵਾਪਵਰ੍ਗਂ ਗ੍ਰਾਮਾਦ੍ਵਨਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਭੁਜੋऽਪਿ ਯਯੁਰ੍ਯਦਰ੍ਥਾਃ
ਮਨੁੱਖ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਾਉਂ ਕੇ ਜਾਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ خاطر, ਰਾਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ।