ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰ੍ਣਯਿष੍ਯਾਮਿ ਗਾਥਾਂ ਨਾਰਾਯਣਾਨ੍ਵਿਤਾਮ੍ । ਨਾਰਦਸ੍ਯ ਚ ਸਂਵਾਦਂ ऋषੇਰ੍ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਯ ਚ

ਇਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਾਥਾ ਤੇ ਨਾਰਦ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ।

ਏਕਦਾ ਨਾਰਦੋ ਲੋਕਾਨ੍ ਪਰ੍ਯਟਨ੍ ਭਗਵਤ੍ਪ੍ਰਿਯਃ । ਸਨਾਤਨਮृषਿਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਯਯੌ ਨਾਰਾਯਣਾਸ਼੍ਰਮਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਗਏ।

ਯੋ ਵੈ ਭਾਰਤਵਰ੍षੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸ਼ੇਮਾਯ ਸ੍ਵਸ੍ਤਯੇ ਨृਣਾਮ੍ । ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ਼ਮੋਪੇਤਂ ਆਕਲ੍ਪਾਦਾਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਪਃ

ਉਹ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸੁਖ ਲਈ, ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤਪ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ।

ਤਤ੍ਰੋਪਵਿष੍ਟਂ ऋषਿਭਿਃ ਕਲਾਪਗ੍ਰਾਮਵਾਸਿਭਿਃ । ਪਰੀਤਂ ਪ੍ਰਣਤੋऽਪृਚ੍ਛਦ੍ ਇਦਮੇਵ ਕੁਰੂਦ੍ਵਹ

ਉਥੇ, ਕਲਾਪਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ।

ਤਸ੍ਮੈ ਹ੍ਯਵੋਚਦ੍‌ਭਗਵਾਨ੍ ऋषੀਣਾਂ ਸ਼੍ਰृਣਤਾਮਿਦਮ੍ । ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਃ ਪੂਰ੍ਵੇषਾਂ ਜਨਲੋਕਨਿਵਾਸਿਨਾਮ੍

ਉਸ ਨੂੰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਦੱਸਿਆ: ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ।

ਸ਼੍ਰੀਭਗਵਾਨੁਵਾਚ - ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਰਂ ਜਨਲੋਕੇऽਭਵਤ੍ ਪੁਰਾ । ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਾਂ ਮਾਨਸਾਨਾਂ ਮੁਨੀਨਾਂ ਊਰ੍ਧ੍ਵਰੇਤਸਾਮ੍

ਸ਼੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਯਜਨਾ ਹੋਈ; ਉਥੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਉਰਧਵਰੇਤਾ ਸਨ।

ਸ਼੍ਵੇਤਦ੍ਵੀਪਂ ਗਤਵਤਿ ਤ੍ਵਯਿ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਤਦੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਦਃ ਸੁਸਂਵृਤ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਯੋ ਯਤ੍ਰ ਸ਼ੇਰਤੇ । ਤਤ੍ਰ ਹਾਯਮਭੂਤ੍ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਾਂ ਯਮਨੁਪृਚ੍ਛਸਿ

ਜਦ ਤੂੰ ਸ਼੍ਵੇਤਦੀਪ ਵਿੱਚ ਉਥਲੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਈ, ਜਿਥੇ ਵੇਦਾਂ ਟਿਕੇ ਹਨ; ਤੇ ਉਥੇ ਉਹੀ ਸਵਾਲ ਉਠਿਆ, ਜੋ ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ।

ਤੁਲ੍ਯਸ਼੍ਰੁਤਤਪਃਸ਼ੀਲਾਃ ਤੁਲ੍ਯਸ੍ਵੀਯਾਰਿਮਧ੍ਯਮਾਃ । ਅਪਿ ਚਕ੍ਰੁਃ ਪ੍ਰਵਚਨਂ ਏਕਂ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਵੋऽਪਰੇ

ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ, ਤਪ ਤੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ; ਕੁਝ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੀ।

ਸ਼੍ਰੀਸਨਨ੍ਦਨ ਉਵਾਚ - ਸ੍ਵਸृष੍ਟਮਿਦਮਾਪੀਯ ਸ਼ਯਾਨਂ ਸਹ ਸ਼ਕ੍ਤਿਭਿਃ । ਤਦਨ੍ਤੇ ਬੋਧਯਾਂ ਚਕ੍ਰੁਃ ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸ਼੍ਰੁਤਯਃ ਪਰਮ੍

ਸ੍ਰੀ ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਯਥਾ ਸ਼ਯਾਨਂ ਸਮ੍ਰਾਜਂ ਵਨ੍ਦਿਨਸ੍ਤਤ੍ਪਰਾਕ੍ਰਮੈਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੂषੇऽਭੇਤ੍ਯ ਸੁਸ਼੍ਲੋਕੈਃ ਬੋਧਯਨ੍ਤ੍ਯਨੁਜੀਵਿਨਃ

ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਗਾਇਕ ਸਵੇਰੇ ਆ ਕੇ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਉੱਚੇ ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।

ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਰੁਤਯ ਊਚੁਃ - ( ਅਵਿਤਥ ਗਾਥਾ - ਪੁਢੀਲ, ਮ੍ਹਣਜੇ ੧੪ ਤੇ ੪੧ ਯਾ ਸ਼੍ਲੋਕਾਂਨਾ ਵੇਦਸ੍ਤੁਤਿ ਮ੍ਹਣਤਾਤ ) ਜਯ ਜਯ ਜਹ੍ਯਜਾਮਜਿਤ ਦੋषਗृਭੀਤਗੁਣਾਂ ਤ੍ਵਮਸਿ ਯਦਾਤ੍ਮਨਾ ਸਮਵਰੁਦ੍ਧਸਮਸ੍ਤਭਗਃ । ਅਗਜਗਦੋਕਸਾਮਖਿਲਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਵਬੋਧਕ ਤੇ ਕ੍ਵਚਿਦਜਯਾऽऽਤ੍ਮਨਾ ਚ ਚਰਤੋऽਨੁਚਰੇਨ੍ਨਿਗਮਃ

ਬृਹਦੁਪਲਬ੍ਧਮੇਤਦਵਯਨ੍ਤ੍ਯਵਸ਼ੇषਤਯਾ ਯਤ ਉਦਯਾਸ੍ਤਮਯੌ ਵਿਕृਤੇਰ੍ਮृਦਿ ਵਾਵਿਕृਤਾਤ੍ । ਅਤ ऋषਯੋ ਦਧੁਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਮਨੋਵਚਨਾਚਰਿਤਂ ਕਥਮਯਥਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਭੁਵਿ ਦਤ੍ਤਪਦਾਨਿ ਨृਣਾਮ੍

ਇਹ ਵੱਡਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਾਰ ਹੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਣਾ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਮ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਇਤਿ ਤਵ ਸੂਰਯਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਧਿਪਤੇऽਖਿਲਲੋਕਮਲ ਕ੍ਸ਼ਪਣਕਥਾਮृਤਾਬ੍ਧਿਮਵਗਾਹ੍ਯ ਤਪਾਂਸਿ ਜਹੁਃ । ਕਿਮੁਤ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵਧਾਮਵਿਧੁਤਾਸ਼ਯਕਾਲਗੁਣਾਃ ਪਰਮ ਭਜਨ੍ਤਿ ਯੇ ਪਦਮਜਸ੍ਰਸੁਖਾਨੁਭਵਮ੍

ਹੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤੇਰੀ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਤਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਕਾਲ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਸੱਚੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਉੱਚੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਆਨੰਦ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦृਤਯ ਇਵ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤ੍ਯਸੁਭृਤੋ ਯਦਿ ਤੇऽਨੁਵਿਧਾ ਮਹਦਹਮਾਦਯੋऽਣ੍ਡਮਸृਜਨ੍ ਯਦਨੁਗ੍ਰਹਤਃ ਪੁਰੁषਵਿਧੋऽਨ੍ਵਯੋऽਤ੍ਰ ਚਰਮੋऽਨ੍ਨਮਯਾਦਿषੁ ਯਃ ਸਦਸਤਃ ਪਰਂ ਤ੍ਵਮਥ ਯਦੇष੍ਵਵਸ਼ੇषਮृਤਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਏ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੇਰੀ ਮਰਜੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਤੱਤ—ਅੱਗ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ—ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੇਰੀ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ।

ਉਦਰਮੁਪਾਸਤੇ ਯ ऋषਿਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ ਕੂਰ੍ਪਦृਸ਼ਃ ਪਰਿਸਰਪਦ੍ਧਤਿਂ ਹृਦਯਮਾਰੁਣਯੋ ਦਹਰਮ੍ । ਤਤ ਉਦਗਾਦਨਨ੍ਤ ਤਵ ਧਾਮ ਸ਼ਿਰਃ ਪਰਮਂ ਪੁਨਰਿਹ ਯਤ੍ਸਮੇਤ੍ਯ ਨ ਪਤਨ੍ਤਿ ਕृਤਾਨ੍ਤਮੁਖੇ

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਰਾਹ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਜੋਂ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੋਂ, ਹੇ ਅਨੰਤ, ਤੇਰਾ ਉੱਚਾ ਘਰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉਭਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ।

ਸ੍ਵਕृਤਵਿਚਿਤ੍ਰਯੋਨਿषੁ ਵਿਸ਼ਨ੍ਨਿਵ ਹੇਤੁਤਯਾ ਤਰਤਮਤਸ਼੍ਚਕਾਸ੍ਸ੍ਯਨਲਵਤ੍ ਸ੍ਵਕृਤਾਨੁਕृਤਿਃ । ਅਥ ਵਿਤਥਾਸ੍ਵਮੂष੍ਵਵਿਤਥਾਂ ਤਵ ਧਾਮ ਸਮਂ ਵਿਰਜਧਿਯੋऽਨੁਯਨ੍ਤ੍ਯਭਿਵਿਪਣ੍ਯਵ ਏਕਰਸਮ੍

ਅਨੇਕ ਅਜੋਈ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੂਠੀ ਪਛਾਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਉੱਚੇ ਘਰ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਤੇਰੀ ਇਕ ਰਸਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਵਕृਤਪੁਰੇष੍ਵਮੀष੍ਵਬਹਿਰਨ੍ਤਰਸਂਵਰਣਂ ਤਵ ਪੁਰੁषਂ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਖਿਲਸ਼ਕ੍ਤਿਧृਤੋਂऽਸ਼ਕृਤਮ੍ । ਇਤਿ ਨृਗਤਿਂ ਵਿਵਿਚ੍ਯ ਕਵਯੋ ਨਿਗਮਾਵਪਨਂ ਭਵਤ ਉਪਾਸਤੇऽਙ੍‌ਘ੍ਰਿਮਭਵਮ੍ਭੁਵਿ ਵਿਸ਼੍ਵਸਿਤਾਃ

ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਪੁਰਖ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਕ, ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਦੁਰਵਗਮਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਨਿਗਮਾਯ ਤਵਾਤ੍ਤਤਨੋਃ ਚਰਿਤਮਹਾਮृਤਾਬ੍ਧਿਪਰਿਵਰ੍ਤਪਰਿਸ਼੍ਰਮਣਾਃ । ਨ ਪਰਿਲषਨ੍ਤਿ ਕੇਚਿਦਪਵਰ੍ਗਮਪੀਸ਼੍ਵਰ ਤੇ ਚਰਣਸਰੋਜਹਂਸਕੁਲਸਙ੍ਗਵਿਸृष੍ਟਗृਹਾਃ

ਆਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਅਮਰ ਕਥਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਹੰਸ-ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ।

ਤ੍ਵਦਨੁਪਥਂ ਕੁਲਾਯਮਿਦਮਾਤ੍ਮਸੁਹृਤ੍ਪ੍ਰਿਯਵਤ੍ ਚਰਤਿ ਤਥੋਨ੍ਮੁਖੇ ਤ੍ਵਯਿ ਹਿਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਆਤ੍ਮਨਿ ਚ । ਨ ਬਤ ਰਮਨ੍ਤ੍ਯਹੋ ਅਸਦੁਪਾਸਨਯਾਤ੍ਮਹਨੋ ਯਦਨੁਸ਼ਯਾ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯੁਰੁਭਯੇ ਕੁਸ਼ਰੀਰਭृਤਃ

ਤੇਰੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ, ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਦੋਸਤ ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਸਮਝ ਕੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਚਾ ਸਹਾਈ ਤੇ ਆਤਮ-ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਏ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਮੋਹ ਕਰਕੇ।

ਨਿਭृਤਮਰੁਨ੍ਮਨੋऽਕ੍ਸ਼ਦृਢਯੋਗਯੁਜੋ ਹृਦਿ ਯਤ੍ ਮੁਨਯ ਉਪਾਸਤੇ ਤਦਰਯੋऽਪਿ ਯਯੁਃ ਸ੍ਮਰਣਾਤ੍ । ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ ਉਰਗੇਨ੍ਦ੍ਰਭੋਗਭੁਜਦਣ੍ਡਵਿषਕ੍ਤਧਿਯੋ ਵਯਮਪਿ ਤੇ ਸਮਾਃ ਸਮਦृਸ਼ੋऽਙ੍‌ਘ੍ਰਿਸਰੋਜਸੁਧਾਃ

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਂਸ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਪੱਕਾ ਜੋਗ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸੱਪ-ਰਾਜਾ ਦੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚਾਖ ਕੇ, ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।

ਕ ਇਹ ਨੁ ਵੇਦ ਬਤਾਵਰਜਨ੍ਮਲਯੋऽਗ੍ਰਸਰਂ ਯਤ ਉਦਗਾਦृषਿਰ੍ਯਮਨੁ ਦੇਵਗਣਾ ਉਭਯੇ । ਤਰ੍ਹਿ ਨ ਸਨ੍ਨ ਚਾਸਦੁਭਯਂ ਨ ਚ ਕਾਲਜਵਃ ਕਿਮਪਿ ਨ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਵਕृष੍ਯ ਸ਼ਯੀਤ ਯਦਾ

ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਸੱਚਮੁੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਅੰਤ ਜਾਂ ਰਾਹ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾ ਸਤ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਤ, ਨਾ ਦੋਵੇਂ; ਨਾ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ।

ਜਨਿਮਸਤਃ ਸਤੋ ਮृਤਿਮੁਤਾਤ੍ਮਨਿ ਯੇ ਚ ਭਿਦਾਂ ਵਿਪਣਮृਤਂ ਸ੍ਮਰਨ੍ਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤ ਆਰੁਪਿਤੈਃ । ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਯਃ ਪੁਮਾਨਿਤਿ ਭਿਦਾ ਯਦਬੋਧਕृਤਾ ਤ੍ਵਯਿ ਨ ਤਤਃ ਪਰਤ੍ਰ ਸ ਭਵੇਦਵਬੋਧਰਸੇ

ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਵੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਣਾ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਰੇ, ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।

ਸਦਿਵ ਮਨਸ੍ਤ੍ਰਿਵृਤ੍ਤ੍ਵਯਿ ਵਿਭਾਤ੍ਯਸਦਾਮਨੁਜਾਤ੍ ਸਦਭਿਮृਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਸ਼ੇषਮਿਦਮਾਤ੍ਮਤਯਾऽਤ੍ਮਵਿਦਃ । ਨ ਹਿ ਵਿਕृਤਿਂ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਕਨਕਸ੍ਯ ਤਦਾਤ੍ਮਤਯਾ ਸ੍ਵਕृਤਮਨੁਪ੍ਰਵਿष੍ਟਮਿਦਮਾਤ੍ਮਤਯਾਵਸਿਤਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਵ ਪਰਿ ਯੇ ਚਰਨ੍ਤ੍ਯਖਿਲਸਤ੍ਤ੍ਵਨਿਕੇਤਤਯਾ ਤ ਉਤ ਪਦਾਕ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯਵਿਗਣਯ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋ ਨਿਰ੍‌ऋਤੇਃ । ਪਰਿਵਯਸੇ ਪਸ਼ੂਨਿਵ ਗਿਰਾ ਵਿਬੁਧਾਨਪਿ ਤਾਨ੍ ਤ੍ਵਯਿ ਕृਤਸੌਹृਦਾਃ ਖਲੁ ਪੁਨਨ੍ਤਿ ਨ ਯੇ ਵਿਮੁਖਾਃ

ਜੋ ਤੇਰੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਜੋਂ, ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੈਰ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਦੋਸਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ।

ਤ੍ਵਮਕਰਣਃ ਸ੍ਵਰਾਡਖਿਲਕਾਰਕਸ਼ਕ੍ਤਿਧਰਃ ਤਵ ਬਲਿਮੁਦ੍ਵਹਨ੍ਤਿ ਸਮਦਨ੍ਤ੍ਯਜਯਾਨਿਮਿषਾਃ । ਵਰ੍षਭੁਜੋऽਖਿਲਕ੍ਸ਼ਿਤਿਪਤੇਰਿਵ ਵਿਸ਼੍ਵਸृਜੋ ਵਿਦਧਤਿ ਯਤ੍ਰ ਯੇ ਤ੍ਵਧਿਕृਤਾ ਭਵਤਸ਼੍ਚਕਿਤਾਃ

ਤੂੰ ਕਰਮ-ਰਹਿਤ, ਸਵੈ-ਸੰਚਾਲਕ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈਂ। ਦੇਵਤੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਤੈਨੂੰ ਭੇਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਵੱਡੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਰ-ਸਹਿਮੇ ਹੋ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਥਿਰਚਰਜਾਤਯਃ ਸ੍ਯੁਰਜਯੋਤ੍ਥਨਿਮਿਤ੍ਤਯੁਜੋ ਵਿਹਰ ਉਦੀਕ੍ਸ਼ਯਾ ਯਦਿ ਪਰਸ੍ਯ ਵਿਮੁਕ੍ਤ ਤਤਃ । ਨ ਹਿ ਪਰਮਸ੍ਯ ਕਸ਼੍ਚਿਦਪਰੋ ਨ ਪਰਸ਼੍ਚ ਭਵੇਦ੍ ਵਿਯਤ ਇਵਾਪਦਸ੍ਯ ਤਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਤੁਲਾਂ ਦਧਤਃ

ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਹੇਠਾਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਕਤ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹੈ, ਨਾ ਦੂਜਾ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰ ਕੇ ਵੀ, ਅਤੁਲ ਤੇ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਪਰਿਮਿਤਾ ਧ੍ਰੁਵਾਸ੍ਤਨੁਭृਤੋ ਯਦਿ ਸਰ੍ਵਗਤਾਃ ਤਰ੍ਹਿ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਯਤੇਤਿ ਨਿਯਮੋ ਧ੍ਰਵ ਨੇਤਰਥਾ । ਅਜਨਿ ਚ ਯਨ੍ਮਯਂ ਤਦਵਿਮੁਚ੍ਯ ਨਿਯਨ੍ਤृ ਭਵੇਤ੍ ਸਮਮਨੁਜਾਨਤਾਂ ਯਦਮਤਂ ਮਤਦੁष੍ਟਤਯਾ

ਜੇ ਸਰੀਰਧਾਰੀ ਜੀਵ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੀਮ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਹਕਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ—ਪਰ ਇਹ ਸਚ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਜਨਮੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਜਨਮੀ ਨੂੰ ਛੱਡੇ ਬਿਨਾਂ, ਨਿਯੰਤਰਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਸਮਝ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੈ।

ਨ ਘਟਤ ਉਦ੍‌ਭਵਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਪੂਰੁषਯੋਰਜਯੋਃ ਉਭਯਯੁਜਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਸੁਭृਤੋ ਜਲਬੁਦ੍‌ਬੁਦਵਤ੍ । ਤ੍ਵਯਿ ਤ ਇਮੇ ਤਤੋ ਵਿਵਿਧਨਾਮਗੁਣੈਃ ਪਰਮੇ ਸਰਿਤ ਇਵਾਰ੍ਣਵੇ ਮਧੁਨਿ ਲਿਲ੍ਯੁਰਸ਼ੇषਰਸਾਃ

ਪਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਅਜਨਮੀ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ; ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬੁੱਲੇ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਰਵੋਚ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਤੇ ਗੁਣ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਂਗ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਰਸ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨृषੁ ਤਵ ਮਯਯਾ ਭ੍ਰਮਮਮੀष੍ਵਵਗਤ੍ਯ ਭृਸ਼ਂ ਤ੍ਵਯਿ ਸੁਧਿਯੋऽਭਵੇ ਦਧਤਿ ਭਾਵਮਨੁਪ੍ਰਭਵਮ੍ । ਕਥਮਨੁਵਰ੍ਤਤਾਂ ਭਵਭਯਂ ਤਵ ਯਦ੍‌ਭ੍ਰੁਕੁਟਿਃ ਸृਜਤਿ ਮੁਹੁਸ੍ਤ੍ਰਿਣਮਿਰਭਵਚ੍ਛਰਣੇषੁ ਭਯਮ੍

ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭਟਕਾਵ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਭਗਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਤੇਰੀ ਇਕ ਭੌਂਹ ਚੜ੍ਹ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੋਰ ਥਾਂ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਣੀ ਵਾਰੀ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚ।