ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

- ਭਕ੍ਤਿਰਸਾਮृਤਸਿਨ੍ਧੁ(ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਵਿਭਾਗ, ਪ੍ਰਥਮਲਹਰੀ), ਟੀਕਾ - ਸ਼੍ਰੀਸ਼੍ਯਾਮਦਾਸ(ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ - ਸ਼੍ਰੀਹਰਿਨਾਮ ਸਂਕੀਰ੍ਤਨ ਮਣ੍ਡਲ, ਵृਨ੍ਦਾਵਨ) thumb|੬੪ ਕਲਾ-੧ thumb|੬੪ ਕਲਾ - ੨ thumb|੬੪ ਕਲਾ- ੩ thumb|੬੪ ਕਲਾ- ੪ ਅਥ ਸ਼ੈਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤੁਃषष੍ਟਿਕਲਾ ਲਿਖ੍ਯਨ੍ਤੇ (ਸ਼ਬ੍ਦਕਲ੍ਪਦ੍ਰੁਮਃ) । {| | ਗੀਤਮ੍ ੧ ਵਾਦ੍ਯਮ੍ ੨ ਨृਤ੍ਯਮ੍ ੩ ਨਾਟ੍ਯਮ੍ ੪ ਆਲੇਖ੍ਯਮ੍ ੫ ਵਿਸ਼ੇषਕਚ੍ਛੇਦ੍ਯਮ੍ ੬ ਤਣ੍ਡੁਲਕੁਸੁਮਬਲਿਵਿਕਾਰਾਃ ੭ ਪੁष੍ਪਾਸ੍ਤਰਣਮ੍ ੮ ਦਸ਼ਨਵਸਨਾਙ੍ਗਰਾਗਾਃ ੯ ਮਣਿਭੂਮਿਕਾਕਰ੍ਮ੍ਮ ੧੦ [http://vipin110012.tripod.com/pur_index28/pva4.htm ਸ਼ਯਨਰਚਨਮ੍] ੧੧ ਉਦਕਵਾਦ੍ਯਮ੍ ੧੨ ਉਦਕਘਾਤਃ ੧੩ ਚਿਤ੍ਰਾਯੋਗਾਃ ੧੪ ਮਾਲ੍ਯਗ੍ਰਥਨਵਿਕਲ੍ਪਾਃ ੧੫ ਸ਼ੇਖਰਾਪੀਡਯੋਜਨਮ੍ ੧੬ ਨੇਪਥ੍ਯਯੋਗਾਃ ੧੭ ਕਰ੍ਣਪਤ੍ਰਭਙ੍ਗਾਃ ੧੮ ਗਨ੍ਧਯੁਕ੍ਤਿਃ ੧੯ ਭੂषਣਯੋਜਨਮ੍ ੨੦ ਐਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਮ੍ ੨੧ ਕੌਚੁਮਾਰਯੋਗਾਃ ੨੨ ਹਸ੍ਤਲਾਘਵਮ੍ ੨੩ ਚਿਤ੍ਰਸ਼ਾਕਪੂਪਭਕ੍ਸ਼੍ਯਵਿਕਾਰਕ੍ਰਿਯਾ ੨੪ ਪਾਨਕਰਸਰਾਗਾਸਵਯੋਜਨਮ੍ ੨੫ ਸੂਚੀਵਾਪਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ੨੬ ਸੂਤ੍ਰਕ੍ਰੀਡਾ ੨੭ ਪ੍ਰਹੇਲਿਕਾ ੨੮ ਪ੍ਰਤਿਮਾਲਾ ੨੯ ਦੁਰ੍ਵ੍ਵਚਕਯੋਗਾਃ ੩੦ ਪੁਸ੍ਤਕਵਾਚਨਮ੍ ੩੧ ਨਾਟਿਕਾਖ੍ਯਾਯਿਕਾਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ੩੨ ਕਾਵ੍ਯਸਮਸ੍ਯਾਪੂਰਣਮ੍ ੩੩ ਪਟ੍ਟਿਕਾਵੇਤ੍ਰਵਾਣਵਿਕਲ੍ਪਾਃ ੩੪ ਤਰ੍ਕੁਕਰ੍ਮ੍ਮਾਣਿ ੩੫ ਤਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ੩੬ ਵਾਸ੍ਤੁਵਿਦ੍ਯਾ ੩੭ ਰੂਪ੍ਯਰਤ੍ਨਪਰੀਕ੍ਸ਼ਾ ੩੮ ਧਾਤੁਵਾਦਃ ੩੯ ਮਣਿਰਾਗਜ੍ਞਾਨਮ੍ ੪੦ ਆਕਰਜ੍ਞਾਨਮ੍ ੪੧ ਵृਕ੍ਸ਼ਾਯੁਰ੍ਵ੍ਵੇਦਯੋਗਾਃ ੪੨ ਮੇषਕੁਕ੍ਕੁਟਲਾਵਕਯੁਦ੍ਧਵਿਧਿਃ ੪੩ ਸ਼ੁਕਸ਼ਾਰਿਕਾਪ੍ਰਲਾਪਨਮ੍ ੪੪ ਉਤ੍ਸਾਦਨਮ੍ ੪੫ ਕੇਸ਼ਮਾਰ੍ਜਨਕੌਸ਼ਲਮ੍ ੪੬ ਅਕ੍ਸ਼ਰਮੁष੍ਟਿਕਾਕਥਨਮ੍ ੪੭ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਿਤਕਵਿਕਲ੍ਪਾਃ ੪੮ ਦੇਸ਼ਭਾषਾਜ੍ਞਾਨਮ੍ ੪੯ ਪੁष੍ਪਸ਼ਕਟਿਕਾਨਿਮਿਤ੍ਤਜ੍ਞਾਨਮ੍ ੫੦ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਾਤृਕਾ ੫੧ ਧਾਰਣਮਾਤृਕਾ ੫੨ ਸਮ੍ਪਾਟ੍ਯਮ੍ ੫੩ ਮਾਨਸੀਕਾਵ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾ ੫੪ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਕਲ੍ਪਾਃ ੫੫ ਛਲਿਤਕਯੋਗਾਃ ੫੬ ਅਭਿਧਾਨਕੋषਚ੍ਛਨ੍ਦੋਜ੍ਞਾਨਮ੍ ੫੭ ਵਸ੍ਤ੍ਰਗੋਪਨਾਨਿ ੫੮ ਦ੍ਯੂਤਵਿਸ਼ੇषਃ ੫੯ ਆਕਰ੍षਕ੍ਰੀਡਾ ੬੦ ਬਾਲਕਕ੍ਰੀਡਨਕਾਨਿ ੬੧ ਵੈਨਾਯਿਕੀਨਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ੬੨ ਵੈਜਯਿਕੀਨਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ ੬੩ ਵੈਤਾਲਿਕੀਨਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਮ੍

ਹੁਣ, ਸ਼ਿਵ ਤੰਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਚੌਂਸਠ ਕਲਾਵਾਂ ਇਹ ਹਨ: ਗਾਉਣਾ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਵਜਾਉਣਾ, ਨੱਚਣਾ, ਅਭਿਨੈ ਕਰਨਾ, ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਟਾਈ ਕਰਨਾ, ਚਾਵਲ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚੌਂਕ ਬਣਾਉਣਾ, ਦੰਦ, ਕਪੜੇ ਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਰਤਨਾਂ ਵਾਲੀ ਜਮੀਨ ਬਣਾਉਣਾ, ਵਿਛੋਣੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਵਜਾਉਣਾ, ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਮਾਲਾ ਗੂੰਦਣਾ, ਸਿਰ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਕੰਨ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਸੁਗੰਧ ਮਿਲਾਉਣਾ, ਗਹਿਣੇ ਸਜਾਉਣਾ, ਜਾਦੂ ਦੇ ਕੌਤਕ, ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ ਢੰਗ, ਹੱਥ ਦੀ ਚਲਾਕੀ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣਾ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਰਸਦਾਰ ਸ਼ਰਾਬ ਬਣਾਉਣਾ, ਸੂਈ ਕੰਮ, ਧਾਗੇ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ, ਪਹੇਲੀ, ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਜਟਿਲ ਬੋਲ, ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਨਾਟਕ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੇਖਣਾ, ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਪੂਰੀ ਕਰਨਾ, ਚਟਾਈ ਤੇ ਵੱਟੀ ਬਣਾਉਣਾ, ਕਤਾਈ ਤੇ ਬੁਣਾਈ, ਲੱਕੜ ਦਾ ਕੰਮ, ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਚਾਂਦੀ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਪਰਖ, ਧਾਤੂ ਵਿਦਿਆ, ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਖਾਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਵਿਦਿਆ, ਰਾਂ, ਮੁਰਗੇ ਤੇ ਬਟੇ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਤੋਤਾ ਤੇ ਮੈਨਾ ਨੂੰ ਬੋਲ ਸਿਖਾਉਣਾ, ਸਫਾਈ, ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ, ਗੁਪਤ ਸੰਕੇਤ ਬੋਲਣਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਨਕਲ, ਇਲਾਕਾਈ ਬੋਲੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੋਂ ਸ਼ਕੁਨ ਜਾਣਨਾ, ਯੰਤਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਮੰਤ੍ਰ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ, ਇਕੱਠੇ ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਮਨ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਬਣਾਉਣਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਚਲਾਕੀਆਂ ਤੇ ਖੇਡਾਂ, ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼, ਛੰਦ ਤੇ ਲਯਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਕਪੜੇ ਲੁਕਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੂਆ, ਚੁੰਬਕ ਵਾਲੀਆਂ ਖੇਡਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖਿਡੌਣੀਆਂ, ਵੈਨਾਇਕੀ ਵਿਦਿਆ, ਵੈਜੈਕੀ ਵਿਦਿਆ, ਵੈਤਾਲਿਕੀ ਵਿਦਿਆ।

ਸ੍ਵਵਿਰਹਾਰ੍ਤਗੋਪਗੋਪੀਨਾਂ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਨਾਯ ਭਗਵਤੋਦ੍ਧਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪਨਮ੍, ਨਨ੍ਦੋਦ੍ਧਵਸਂਵਾਦਸ਼੍ਚ - ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕ ਉਵਾਚ। ਵृष੍ਣੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰੀ ਕृष੍ਣਸ੍ਯ ਦਯਿਤਃ ਸਖਾ। ਸ਼ਿष੍ਯੋ ਬृਹਸ੍ਪਤੇਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦੁਦ੍ਧਵੋ ਬੁਦ੍ਧਿਸਤ੍ਤਮਃ

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਉਧਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਚੇਲਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ।

ਤਮਾਹ ਭਗਵਾਨ੍ਪ੍ਰੇष੍ਠਂ ਭਕ੍ਤਮੇਕਾਨ੍ਤਿਨਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍। ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਪਾਣਿਨਾ ਪਾਣਿਂ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾਰ੍ਤਿਹਰੋ ਹਰਿਃ

ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਭਗਤ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਰਿ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

ਗਚ੍ਛੋਦ੍ਧਵ ਵ੍ਰਜਂ ਸੌਮ੍ਯ ਪਿਤ੍ਰੋਰ੍ਨੌ ਪ੍ਰੀਤਿਮਾਵਹ। ਗੋਪੀਨਾਂ ਮਦ੍ਵਿਯੋਗਾਧਿਂ ਮਤ੍ਸਨ੍ਦੇਸ਼ੈਰ੍ਵਿਮੋਚਯ

ਉਧਵ ਜੀ, ਤੂੰ ਵ੍ਰਜ ਜਾ; ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ, ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਮੇਰੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ ਕਰ।

ਤਾ ਮਨ੍ਮਨਸ੍ਕਾ ਮਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾ ਮਦਰ੍ਥੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤਦੈਹਿਕਾਃ। ਮਾਮੇਵ ਦਯਿਤਂ ਪ੍ਰੇष੍ਠਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨਸਾ ਗਤਾਃ । ਯੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤਲੋਕਧਰ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਮਦਰ੍ਥੇ ਤਾਨ੍ਬਿਭਰ੍ਮ੍ਯਹਮ੍

ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਸੁਖ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰਾ, ਆਪਣਾ ਆਪ ਸਮਝ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਲੋਕ ਧਰਮ ਮੇਰੇ ਲਈ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਮਯਿ ਤਾਃ ਪ੍ਰੇਯਸਾਂ ਪ੍ਰੇष੍ਠੇ ਦੂਰਸ੍ਥੇ ਗੋਕੁਲਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ। ਸ੍ਮਰਨ੍ਤ੍ਯੋऽਙ੍ਗ ਵਿਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਿਰਹੌਤ੍ਕਣ੍ਠ੍ਯਵਿਹ੍ਵਲਾਃ

ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਦੂਰ ਹਾਂ, ਗੋਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪਾਗਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੜਫ਼ ਤੇ ਲੋੜ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹਨ।

ਧਾਰਯਨ੍ਤ੍ਯਤਿਕृਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਕਥਞ੍ਚਨ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਮਨਸਨ੍ਦੇਸ਼ੈਰ੍ਬਲ੍ਲਵ੍ਯੋ ਮੇ ਮਦਾਤ੍ਮਿਕਾਃ

ਮੇਰੀਆਂ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਬਚਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਆਸ ਤੇ ਮੇਰੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕ ਉਵਾਚ। ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ ਉਦ੍ਧਵੋ ਰਾਜਨ੍ਸਨ੍ਦੇਸ਼ਂ ਭਰ੍ਤੁਰਾਦृਤਃ। ਆਦਾਯ ਰਥਮਾਰੁਹ੍ਯ ਪ੍ਰਯਯੌ ਨਨ੍ਦਗੋਕੁਲਮ੍

ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਐਸਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਧਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ, ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨੰਦ ਦੇ ਗੋਕੁਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਨਨ੍ਦਵ੍ਰਜਂ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਨਿਮ੍ਲੋਚਤਿ ਵਿਭਾਵਸੌ। ਛਨ੍ਨਯਾਨਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਾਂ ਪਸ਼ੂਨਾਂ ਖੁਰਰੇਣੁਭਿਃ

ਉਧਵ ਜੀ ਨੰਦ ਦੇ ਵ੍ਰਜ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਹ ਰਥ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਰਥ ਢੱਕ ਗਿਆ ਸੀ।

ਵਾਸਿਤਾਰ੍ਥੇऽਭਿਯੁਧ੍ਯਦ੍ਭਿਰ੍ਨਾਦਿਤਂ ਸ਼ੁष੍ਮਿਭਿਰ੍ਵृषੈਃ। ਧਾਵਨ੍ਤੀਭਿਸ਼੍ਚ ਵਾਸ੍ਰਾਭਿਰੂਧੋਭਾਰੈਃ ਸ੍ਵਵਤ੍ਸਕਾਨ੍

ਹਵਾ ਵਿਚ ਤਾਕਤਵਰ ਸਾਂਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆਉਣ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਵਲ ਦੌੜਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਵੀ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।

ਇਤਸ੍ਤਤੋ ਵਿਲਙ੍ਘਦ੍ਭਿਰ੍ਗੋਵਤ੍ਸੈਰ੍ਮਣ੍ਡਿਤਂ ਸਿਤੈਃ। ਗੋਦੋਹਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਰਵਂ ਵੇਣੂਨਾਂ ਨਿਃਸ੍ਵਨੇਨ ਚ

ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਚਿੱਟੇ ਵੱਛੇ ਉੱਡਦੇ ਹੋਏ, ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸਜਾਏ ਹੋਏ, ਦੁੱਧ ਦੁਹਣ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਵੈਣੂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਪਿੰਡ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਗਾਯਨ੍ਤੀਭਿਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਸ਼ੁਭਾਨਿ ਬਲਕृष੍ਣਯੋਃ। ਸ੍ਵਲਙ੍ਕृਤਾਭਿਰ੍ਗੋਪੀਭਿਰ੍ਗੋਪੈਸ਼੍ਚ ਸੁਵਿਰਾਜਿਤਮ੍

ਸੁੰਦਰ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗੋਪੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪ, ਬਲਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ।

ਅਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਕਾਤਿਥਿਗੋਵਿਪ੍ਰ ਪਿਤृਦੇਵਾਰ੍ਚਨਾਨ੍ਵਿਤੈਃ। ਧੂਪਦੀਪੈਸ਼੍ਚ ਮਾਲ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਗੋਪਾਵਾਸੈਰ੍ਮਨੋਰਮਮ੍

ਗੋਪਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਮਹਿਮਾਨ, ਗਾਂਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਧੂਪ, ਦੀਵੇ ਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਪਿੰਡ ਸੁਹਣਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਰ੍ਵਤਃ ਪੁष੍ਪਿਤਵਨਂ ਦ੍ਵਿਜਾਲਿਕੁਲਨਾਦਿਤਮ੍। ਹਂਸਕਾਰਣ੍ਡਵਾਕੀਰ੍ਣੈਃ ਪਦ੍ਮषਣ੍ਡੈਸ਼੍ਚ ਮਣ੍ਡਿਤਮ੍

ਚੌਂਕ-ਚੌਂਕ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਤੇ ਹੰਸ, ਕਾਂਡਾ ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਪੋਖਰ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਤਮਾਗਤਂ ਸਮਾਗਮ੍ਯ ਕृष੍ਣਸ੍ਯਾਨੁਚਰਂ ਪ੍ਰਿਯਮ੍। ਨਨ੍ਦਃ ਪ੍ਰੀਤਃ ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਵਾਸੁਦੇਵਧਿਯਾਰ੍ਚਯਤ੍

ਉਧਵ ਜੀ ਆਏ, ਤਾਂ ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਭੋਜਿਤਂ ਪਰਮਾਨ੍ਨੇਨ ਸਂਵਿष੍ਟਂ ਕਸ਼ਿਪੌ ਸੁਖਮ੍। ਗਤਸ਼੍ਰਮਂ ਪਰ੍ਯਪृਚ੍ਛਤ੍ਪਾਦਸਂਵਾਹਨਾਦਿਭਿਃ

ਉਧਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਨਰਮ ਵਿਛੋਣੀ ਤੇ ਬਠਾ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਥਕਾਵਟ ਮੁਕਾ ਚੁੱਕੇ, ਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੈਰ ਮਲਣ ਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।

ਕਚ੍ਚਿਦਙ੍ਗ ਮਹਾਭਾਗ ਸਖਾ ਨਃ ਸ਼ੂਰਨਨ੍ਦਨਃ। ਆਸ੍ਤੇ ਕੁਸ਼ਲ੍ਯਪਤ੍ਯਾਦ੍ਯੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਮੁਕ੍ਤਃ ਸੁਹृਦ੍ਵ੍ਰਤਃ

ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਸਾਡਾ ਦੋਸਤ, ਸ਼ੂਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਠੀਕ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਤੇ ਦੋਸਤੀ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?

ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਕਂਸੋ ਹਤਃ ਪਾਪਃ ਸਾਨੁਗਃ ਸ੍ਵੇਨ ਪਾਪ੍ਮਨਾ। ਸਾਧੂਨਾਂ ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਾਨਾਂ ਯਦੂਨਾਂ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਯਃ ਸਦਾ

ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ, ਪਾਪੀ ਕਾਂਸਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਯਦਵਾਂ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

ਅਪਿ ਸ੍ਮਰਤਿ ਨਃ ਕृष੍ਣੋ ਮਾਤਰਂ ਸੁਹृਦਃ ਸਖੀਨ੍। ਗੋਪਾਨ੍ਵ੍ਰਜਂ ਚਾਤ੍ਮਨਾਥਂ ਗਾਵੋ ਵृਨ੍ਦਾਵਨਂ ਗਿਰਿਮ੍

ਕੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਮਾਂ, ਦੋਸਤਾਂ, ਗੋਪਾਂ, ਪਿੰਡ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ, ਗਾਂਵਾਂ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਅਪ੍ਯਾਯਾਸ੍ਯਤਿ ਗੋਵਿਨ੍ਦਃ ਸ੍ਵਜਨਾਨ੍ਸਕृਦੀਕ੍ਸ਼ਿਤੁਮ੍। ਤਰ੍ਹਿ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ ਤਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਸੁਨਸਂ ਸੁਸ੍ਮਿਤੇਕ੍ਸ਼ਣਮ੍

ਕੀ ਗੋਵਿੰਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਵੇਗਾ? ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਾਂਗੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਨੱਕ ਸੁੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।

ਦਾਵਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵਾਤਵਰ੍षਾਚ੍ਚ ਵृषਸਰ੍ਪਾਚ੍ਚ ਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾਃ। ਦੁਰਤ੍ਯਯੇਭ੍ਯੋ ਮृਤ੍ਯੁਭ੍ਯਃ ਕृष੍ਣੇਨ ਸੁਮਹਾਤ੍ਮਨਾ

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ, ਤੂਫਾਨ, ਮੀਂਹ, ਜੰਗਲੀ ਸਾਂਡ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਤੋਂ—ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ—ਬਚਾਇਆ ਸੀ।

ਸ੍ਮਰਤਾਂ ਕृष੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਲੀਲਾਪਾਙ੍ਗਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤਮ੍। ਹਸਿਤਂ ਭਾषਿਤਂ ਚਾਙ੍ਗ ਸਰ੍ਵਾ ਨਃ ਸ਼ਿਥਿਲਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵਿਰਲੇ ਕੰਮ, ਉਸ ਦੀ ਖੇਡ-ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ, ਹਾਸਾ ਅਤੇ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਿਆਰੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਰਿਚ੍ਛੈਲਵਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਮੁਕੁਨ੍ਦਪਦਭੂषਿਤਾਨ੍। ਆਕ੍ਰੀਡਾਨੀਕ੍ਸ਼੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ ਮਨੋ ਯਾਤਿ ਤਦਾਤ੍ਮਤਾਮ੍

ਜਿੱਥੇ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਪੈਰ ਪਏ ਹਨ—ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ—ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੇਡਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਥੇ ਹੀ ਸਾਡਾ ਮਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨ੍ਯੇ ਕृष੍ਣਂ ਚ ਰਾਮਂ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਵਿਹ ਸੁਰੋਤ੍ਤਮੌ। ਸੁਰਾਣਾਂ ਮਹਦਰ੍ਥਾਯ ਗਰ੍ਗਸ੍ਯ ਵਚਨਂ ਯਥਾ

ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਰਾਮ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।

ਕਂਸਂ ਨਾਗਾਯੁਤਪ੍ਰਾਣਂ ਮਲ੍ਲੌ ਗਜਪਤਿਂ ਯਥਾ। ਅਵਧਿष੍ਟਾਂ ਲੀਲਯੈਵ ਪਸ਼ੂਨਿਵ ਮृਗਾਧਿਪਃ

ਕੰਸ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਮੱਲਾ, ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੇਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।

ਤਾਲਤ੍ਰਯਂ ਮਹਾਸਾਰਂ ਧਨੁਰ੍ਯष੍ਟਿਮਿਵੇਭਰਾਟ੍। ਬਭਞ੍ਜੈਕੇਨ ਹਸ੍ਤੇਨ ਸਪ੍ਤਾਹਮਦਧਾਦ੍ਗਿਰਿਮ੍

ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਤਾਲ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ, ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਪਹਾੜ ਚੁੱਕਿਆ।

ਪ੍ਰਲਮ੍ਬੋ ਧੇਨੁਕੋऽਰਿष੍ਟਸ੍ਤृਣਾਵਰ੍ਤੋ ਬਕਾਦਯਃ। ਦੈਤ੍ਯਾਃ ਸੁਰਾਸੁਰਜਿਤੋ ਹਤਾ ਯੇਨੇਹ ਲੀਲਯਾ

ਪ੍ਰਲੰਬ, ਧੇਨੁਕ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਤ੍ਰਿਣਾਵਰਤ, ਬਕ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਇਹ ਦੈਤ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਇੱਥੇ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ।

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕ ਉਵਾਚ। ਇਤਿ ਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਸਂਸ੍ਮृਤ੍ਯ ਨਨ੍ਦਃ ਕृष੍ਣਾਨੁਰਕ੍ਤਧੀਃ। ਅਤ੍ਯੁਤ੍ਕਣ੍ਠੋऽਭਵਤ੍ਤੂष੍ਣੀਂ ਪ੍ਰੇਮਪ੍ਰਸਰਵਿਹ੍ਵਲਃ

ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਨੰਦ ਦਾ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ।

ਯਸ਼ੋਦਾ ਵਰ੍ਣ੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚਰਿਤਾਨਿ ਚ। ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤ੍ਯਸ਼੍ਰੂਣ੍ਯਵਾਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੀਤ੍ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਨੁਤਪਯੋਧਰਾ

ਯਸ਼ੋਦਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਕਰਤਬ ਸੁਣਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਗੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ।