ਸਰ੍ਵੇ ਕ੍ਰਮਾਨੁਰੋਧੇਨ ਮਨਸੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਾਃ । ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਬਹੁਸ਼ੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮਨਸੋ ਜਨਾਃ
ਸਾਰੇ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਵਸਤੂਆਂ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵੈਕਨਿष੍ਠੇ ਮਨਸਿ ਭਗਵਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਵਰ੍ਤਿਨਿ । ਤਮਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੀਵੇਦਂ ਉਪਰਜ੍ਯਾਵਭਾਸਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਚੰਦ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚਮਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਮਮੇਤਿ ਭਾਵੋऽਯਂ ਪੁਰੁषੇ ਵ੍ਯਵਧੀਯਤੇ । ਯਾਵਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਨੋऽਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥ ਗੁਣਵ੍ਯੂਹੋ ਹ੍ਯਨਾਦਿਮਾਨ੍
‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਬਣਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੁਪ੍ਤਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛੋਪਤਾਪੇषੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਨਵਿਘਾਤਤਃ । ਨੇਹਤੇऽਹਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਮृਤ੍ਯੁਪ੍ਰਜ੍ਵਾਰਯੋਰਪਿ
ਸੁੱਤਿਆਂ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਸਾਸ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ, ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—even ਮੌਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਗਰ੍ਭੇ ਬਾਲ੍ਯੇऽਪ੍ਯਪੌष੍ਕਲ੍ਯਾਦ੍ ਏਕਾਦਸ਼ਵਿਧਂ ਤਦਾ । ਲਿਙ੍ਗਂ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯੂਨਃ ਕੁਹ੍ਵਾਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਯਥਾ
ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਅਧੂਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਨਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਥੇ ਹਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇऽਪਿ ਸਂਸृਤਿਰ੍ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਵਿषਯਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇऽਨਰ੍ਥਾਗਮੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਵਸਤੂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੁੱਖ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍षੋਡਸ਼ ਵਿਸ੍ਤृਤਮ੍ । ਏष ਚੇਤਨਯਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੇਨ ਪੁਰੁषੋ ਦੇਹਾਨ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ । ਹਰ੍षਂ ਸ਼ੋਕਂ ਭਯਂ ਦੁਃਖਂ ਸੁਖਂ ਚਾਨੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ
ਇਸ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸੀ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ੀ, ਗਮ, ਡਰ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਤृਣਜਲੂਕੇਯਂ ਨਾਪਯਾਤ੍ਯਪਯਾਤਿ ਚ । ਨ ਤ੍ਯਜੇਨ੍ਮ੍ਰਿਯਮਾਣੋऽਪਿ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦੇਹਾਭਿਮਤਿਂ ਜਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੀ ਜਲੂਕ ਨਾ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਅਦृष੍ਟਂ ਦृष੍ਟਵਨ੍ਨਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਦ੍ਭੂਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦਨ੍ਯਥਾ । ਭੂਤਂ ਭਵਦ੍ਭਵਿष੍ਯਚ੍ਚ ਸੁਪ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਰਹੋਰਹਃ
ਜੋ ਨਾ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਹ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ; ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਦਾਕ੍ਸ਼ੈਸ਼੍ਚਰਿਤਾਨ੍ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਚਿਨੁਤੇऽਸਕृਤ੍ । ਸਤਿ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਬਨ੍ਧਃ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ-ਅਸਲੀ ਲਈ ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਸ੍ਤਦ੍ ਅਪਵਾਦਾਰ੍ਥਂ ਭਜ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਹਰਿਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਤਦਾਤ੍ਮਕਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਪ੍ਯਯਾ ਯਤਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਸਮਝ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਚਨਾ, ਟਿਕਾਉ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ - ਭਾਗਵਤਮੁਖ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਨਾਰਦੋ ਹਂਸਯੋਰ੍ਗਤਿਮ੍ । ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ ਹ੍ਯਮੁਮਾਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਲੋਕਂ ਤਤੋऽਗਮਤ੍
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ — ਭਗਵਤ ਭਗਤ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਹੰਸਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਕੇ ਤੇ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ ਰਾਜਰ੍षਿਃ ਪ੍ਰਜਾਸਰ੍ਗਾਭਿਰਕ੍ਸ਼ਣੇ । ਆਦਿਸ਼੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਾਨਗਮਤ੍ ਤਪਸੇ ਕਪਿਲਾਸ਼੍ਰਮਮ੍
ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰਹੀ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਤਪ ਲਈ ਕਪਿਲ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
ਤਤ੍ਰੈਕਾਗ੍ਰਮਨਾ ਧੀਰੋ ਗੋਵਿਨ੍ਦ ਚਰਣਾਮ੍ਬੁਜਮ੍ । ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗੋऽਨੁਭਜਨ੍ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਤਾਮਗਾਤ੍
ਉਥੇ, ਇੱਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਕਮਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਏਤਦਧ੍ਯਾਤ੍ਮਪਾਰੋਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਗੀਤਂ ਦੇਵਰ੍षਿਣਾਨਘ । ਯਃ ਸ਼੍ਰਾਵਯੇਤ੍ ਯਃ ਸ਼੍ਰृਣੁਯਾਤ੍ ਸ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਇਹ ਆਤਮਕ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੋ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗਾਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਾਇਆ, ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਨ੍ਮੁਕੁਨ੍ਦਯਸ਼ਸਾ ਭੁਵਨਂ ਪੁਨਾਨਂ ਦੇਵਰ੍षਿਵਰ੍ਯਮੁਖਨਿਃਸृਤਮਾਤ੍ਮਸ਼ੌਚਮ੍ । ਯਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਮਾਨਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ਪਾਰਮੇष੍ਠ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵੇ ਭ੍ਰਮਤਿ ਮੁਕ੍ਤਸਮਸ੍ਤਬਨ੍ਧਃ
ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।
(ਅਨੁष੍ਟੁਪ੍) ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਪਾਰੋਕ੍ਸ਼੍ਯਮਿਦਂ ਮਯਾਧਿਗਤਮਦ੍ਭੁਤਮ੍ । ਏਵਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾऽऽਸ਼੍ਰਮਃ ਪੁਂਸਸ਼੍ਛਿਨ੍ਨੋऽਮੁਤ੍ਰ ਚ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਆਤਮਕ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੋ ਮੈਂ ਹੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਨੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੁਕ ਉਵਾਚ ਅਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇ ਭਗਵਤਿ ਸਹਸੈਵ ਵ੍ਰਜਾਙ੍ਗਨਾਃ । ਅਤਪ੍ਯਂਸ੍ਤਮਚਕ੍ਸ਼ਾਣਾਃ ਕਰਿਣ੍ਯ ਇਵ ਯੂਥਪਮ੍ ॥ 10.30.
ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਅਚਾਨਕ ਲੁਕ ਗਏ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ, ਉਹ ਐਸਾ ਦੁਖੀ ਹੋਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਹਥਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗਤ੍ਯਾਨੁਰਾਗਸ੍ਮਿਤਵਿਭ੍ਰਮੇਕ੍ਸ਼ਿਤੈਰ੍ਮਨੋਰਮਾਲਾਪਵਿਹਾਰਵਿਭ੍ਰਮੈਃ । ਆਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਚਿਤ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਮਦਾ ਰਮਾਪਤੇਸ੍ਤਾਸ੍ਤਾ ਵਿਚੇष੍ਟਾ ਜਗृਹੁਸ੍ਤਦਾਤ੍ਮਿਕਾਃ ॥ 10.30.
ਉਹ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮਪਤੀ ਦੇ ਚਾਲ, ਪਿਆਰ, ਮੁਸਕਾਨ, ਖੇਡਾਂ, ਪਿਆਰੇ ਬੋਲ ਅਤੇ ਮਸਤੀਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨਕਲ ਕਰਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਦੀਆਂ।
ਗਤਿਸ੍ਮਿਤਪ੍ਰੇਕ੍ਸ਼ਣਭਾषਣਾਦਿषੁ ਪ੍ਰਿਯਾਃ ਪ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਰੂਢਮੂਰ੍ਤਯਃ । ਅਸਾਵਹਂ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਬਲਾਸ੍ਤਦਾਤ੍ਮਿਕਾ ਨ੍ਯਵੇਦਿषੁਃ ਕृष੍ਣਵਿਹਾਰਵਿਭ੍ਰਮਾਃ ॥ 10.30.
ਚਲਣ, ਮੁਸਕਾਨ, ਨਜ਼ਰ, ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਰਤਬਾਂ ਵਿਚ, ਪਿਆਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਨਕਲ ਕਰਦੀਆਂ, 'ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹਾਂ' ਆਖਦੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਯਕੀਨ ਕਰਦੀ।
ਗਾਯਨ੍ਤ੍ਯ ਉਚ੍ਚੈਰਮੁਮੇਵ ਸਂਹਤਾ ਵਿਚਿਕ੍ਯੁਰੁਨ੍ਮਤ੍ਤਕਵਦ੍ਵਨਾਦ੍ਵਨਮ੍ । ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰਾਕਾਸ਼ਵਦਨ੍ਤਰਂ ਬਹਿਰ੍ਭੂਤੇषੁ ਸਨ੍ਤਂ ਪੁਰੁषਂ ਵਨਸ੍ਪਤੀਨ੍ ॥ 10.30.
ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਜੰਗਲ-ਜੰਗਲ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦੀਆਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀਆਂ। ਉਹ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੀਆਂ, ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ।
ਦृष੍ਟੋ ਵਃ ਕਚ੍ਚਿਦਸ਼੍ਵਤ੍ਥ ਪ੍ਲਕ੍ਸ਼ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਨੋ ਮਨਃ । ਨਨ੍ਦਸੂਨੁਰ੍ਗਤੋ ਹृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰੇਮਹਾਸਾਵਲੋਕਨੈਃ ॥ 10.30.
ਹੇ ਅਸ਼ਵਥ, ਪਲਕ, ਨਯਗਰੋਧ ਰੁੱਖੋ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਮੁਸਕਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਮਨ ਲੈ ਗਿਆ?
ਕਚ੍ਚਿਤ੍ਕੁਰਬਕਾਸ਼ੋਕ ਨਾਗਪੁਨ੍ਨਾਗਚਮ੍ਪਕਾਃ । ਰਾਮਾਨੁਜੋ ਮਾਨਿਨੀਨਾਮਿਤੋ ਦਰ੍ਪਹਰਸ੍ਮਿਤਃ ॥ 10.30.
ਹੇ ਕੁਰਬਕ, ਅਸ਼ੋਕ, ਨਾਗ, ਪੁੰਨਾਗ, ਚੰਪਕ ਰੁੱਖੋ, ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਵਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ, ਮਾਣਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ?
ਕਚ੍ਚਿਤ੍ਤੁਲਸਿ ਕਲ੍ਯਾਣਿ ਗੋਵਿਨ੍ਦਚਰਣਪ੍ਰਿਯੇ । ਸਹ ਤ੍ਵਾਲਿਕੁਲੈਰ੍ਬਿਭ੍ਰਦ੍ਦृष੍ਟਸ੍ਤੇऽਤਿਪ੍ਰਿਯੋऽਚ੍ਯੁਤਃ ॥ 10.30.
ਹੇ ਤੁਲਸੀ, ਜੋ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅਤਿ ਪਿਆਰੇ ਅਚੁਤ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਮਾਲਤ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਿ ਵਃ ਕਚ੍ਚਿਨ੍ਮਲ੍ਲਿਕੇ ਜਾਤਿਯੂਥਿਕੇ । ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਵੋ ਜਨਯਨ੍ ਯਾਤਃ ਕਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਮਾਧਵਃ ॥ 10.30.
ਹੇ ਮਾਲਤੀ, ਮੱਲਿਕਾ, ਜਾਤੀ, ਯੂਥਿਕਾ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮਾਧਵ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ?
ਚੂਤਪ੍ਰਿਯਾਲਪਨਸਾਸਨਕੋਵਿਦਾਰ ਜਮ੍ਬ੍ਵਰ੍ਕਬਿਲ੍ਵਬਕੁਲਾਮ੍ਰਕਦਮ੍ਬਨੀਪਾਃ । ਯੇऽਨ੍ਯੇ ਪਰਾਰ੍ਥਭਵਕਾ ਯਮੁਨੋਪਕੂਲਾਃ ਸ਼ਂਸਨ੍ਤੁ ਕृष੍ਣਪਦਵੀਂ ਰਹਿਤਾਤ੍ਮਨਾਂ ਨਃ ॥ 10.30.
ਹੇ ਚੂਤਾ, ਪ੍ਰਿਆਲਾ, ਪਨਸਾ, ਆਸਨਾ, ਕੋਵਿਦਾ, ਜੰਬੂ, ਅਰਕ, ਬਿਲਵਾ, ਬਕੁਲ, ਆਮ, ਕਦੰਬ, ਨੀਪ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੋਰ ਰੁੱਖੋ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਾਹ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਰਾਹ ਉਹ ਗਿਆ।
ਕਿਂ ਤੇ ਕृਤਂ ਕ੍ਸ਼ਿਤਿ ਤਪੋ ਬਤ ਕੇਸ਼ਵਾਙ੍ਘ੍ਰਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਤ੍ਸਵੋਤ੍ਪੁਲਕਿਤਾਙ੍ਗਨਹੈਰ੍ਵਿਭਾਸਿ । ਅਪ੍ਯਙ੍ਘ੍ਰਿਸਮ੍ਭਵ ਉਰੁਕ੍ਰਮਵਿਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਾ ਆਹੋ ਵਰਾਹਵਪੁषਃ ਪਰਿਰਮ੍ਭਣੇਨ ॥ 10.30.
ਹੇ ਧਰਤੀ, ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਛੂਹ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ? ਕੀ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਛੂਹ, ਵੱਡੇ ਕਰਤਬਾਂ ਜਾਂ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਦੀ ਗਲਵਕੜੀ ਨਾਲ ਹੈ?
* ਅਪ੍ਯੇਣਪਤ੍ਨ੍ਯੁਪਗਤਃ ਪ੍ਰਿਯਯੇਹ ਗਾਤ੍ਰੈਸ੍ ਤਨ੍ਵਨ੍ ਦृਸ਼ਾਂ ਸਖਿ ਸੁਨਿਰ੍ਵृਤਿਮਚ੍ਯੁਤੋ ਵਃ । ਕਾਨ੍ਤਾਙ੍ਗਸਙ੍ਗਕੁਚਕੁਙ੍ਕੁਮਰਞ੍ਜਿਤਾਯਾਃ ਕੁਨ੍ਦਸ੍ਰਜਃ ਕੁਲਪਤੇਰਿਹ ਵਾਤਿ ਗਨ੍ਧਃ ॥ 10.30.
ਕਿ ਅਚੁਤ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਹੇ ਸਖੀ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ? ਕੁਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਪਿਆਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕੁੰਕੁਮ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਇੱਥੇ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।
* ਬਾਹੁਂ ਪ੍ਰਿਯਾਂਸ ਉਪਧਾਯ ਗृਹੀਤਪਦ੍ਮੋ ਰਾਮਾਨੁਜਸ੍ਤੁਲਸਿਕਾਲਿਕੁਲੈਰ੍ਮਦਾਨ੍ਧੈਃ । ਅਨ੍ਵੀਯਮਾਨ ਇਹ ਵਸ੍ਤਰਵਃ ਪ੍ਰਣਾਮਂ ਕਿਂ ਵਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ਚਰਨ੍ ਪ੍ਰਣਯਾਵਲੋਕੈਃ ॥ 10.30.
ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਦੇ ਮੋਹਰੇ ਤੇ ਕਮਲ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਤੁਲਸੀ ਅਤੇ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਕੀ ਰੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ?