ਸ ਤ੍ਵਂ ਵਿਚਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮृਗਚੇष੍ਟਿਤਮਾਤ੍ਮਨੋऽਨ੍ਤਃ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨਿਯਚ੍ਛ ਹृਦਿ ਕਰ੍ਣਧੁਨੀਂ ਚ ਚਿਤ੍ਤੇ । ਜਹ੍ਯਙ੍ਗਨਾਸ਼੍ਰਮਮਸਤ੍ ਤਮਯੂਥਗਾਥਂ ਪ੍ਰੀਣੀਹਿ ਹਂਸਸ਼ਰਣਂ ਵਿਰਮ ਕ੍ਰਮੇਣ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹਿਰਣ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਰਥਵਾਨ ਲੱਕੜੀਆਂ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਝੁੰਡ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਛੱਡ ਦੇ, ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੰਸ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਤੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹਟ ਜਾ।
ਰਾਜੋਵਾਚ - (ਅਨੁष੍ਟੁਪ੍) ਸ਼੍ਰੁਤਮਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਭਗਵਾਨ੍ ਯਦਭਾषਤ । ਨੈਤਜ੍ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਉਪਾਧ੍ਯਾਯਾਃ ਕਿਂ ਨ ਬ੍ਰੂਯੁਰ੍ਵਿਦੁਰ੍ਯਦਿ
ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਸਮਝ ਆ ਗਿਆ। ਜੇ ਅਧਿਆਪਕ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਗੱਲ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?
ਸਂਸ਼ਯੋऽਤ੍ਰ ਤੁ ਮੇ ਵਿਪ੍ਰ ਸਞ੍ਛਿਨ੍ਨਸ੍ਤਤ੍ਕृਤੋ ਮਹਾਨ੍ । ऋषਯੋऽਪਿ ਹਿ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਤ੍ਰ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵृਤ੍ਤਯਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ, ਉਥੇ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਰਭਤੇ ਯੇਨ ਪੁਮਾਨਿਹ ਵਿਹਾਯ ਤਮ੍ । ਅਮੁਤ੍ਰਾਨ੍ਯੇਨ ਦੇਹੇਨ ਜੁष੍ਟਾਨਿ ਸ ਯਦਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਜਿਸ ਕੰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਉਥੇ ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਵੇਦਵਿਦਾਂ ਵਾਦਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਹ । ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਂ ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ
ਇਹੀ ਗੱਲ ਵੈਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਕਰਮ ਜੋ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ - ਯੇਨੈਵਾਰਭਤੇ ਕਰ੍ਮ ਤੇਨੈਵਾਮੁਤ੍ਰ ਤਤ੍ਪੁਮਾਨ੍ । ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਹਿ ਅਵ੍ਯਵਧਾਨੇਨ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਮਨਸਾ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਿਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਯਾਨਂ ਇਮਂ ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤਂ ਪੁਰੁषੋ ਯਥਾ । ਕਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਹਿਤਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਤਾਦृਸ਼ੇਨੇਤਰੇਣ ਵਾ
ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤੇ ਤੇ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਜਾਂ ਉਸੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਮਮੈਤੇ ਮਨਸਾ ਯਦ੍ਯਦ੍ ਅਸੌ ਅਹਂ ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ । ਗृਹ੍ਣੀਯਾਤ੍ ਤਤ੍ਪੁਮਾਨ੍ ਰਾਦ੍ਧਂ ਕਰ੍ਮ ਯੇਨ ਪੁਨਰ੍ਭਵਃ
ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਕੁਝ 'ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ' ਆਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੀ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਨੁਮੀਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਂ ਉਭਯੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਹਿਤੈਃ । ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦੇਹਜਂ ਕਰ੍ਮ ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਿਭਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਮਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਮਨ ਦੀਆਂ ਚਲਾਂ ਤੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਨੁਭੂਤਂ ਕ੍ਵ ਚਾਨੇਨ ਦੇਹੇਨਾਦृष੍ਟਮਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਕਦਾਚਿਦ੍ ਉਪਲਭ੍ਯੇਤ ਯਦ੍ ਰੂਪਂ ਯਾਦृਗਾਤ੍ਮਨਿ
ਇਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ; ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਉਹ ਰੂਪ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਰਾਜਨ੍ ਲਿਙ੍ਗਿਨੋ ਦੇਹਸਮ੍ਭਵਮ੍ । ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਤ੍ਸ੍ਵਾਨਨੁਭੂਤੋऽਰ੍ਥੋ ਨ ਮਨਃ ਸ੍ਪ੍ਰष੍ਟੁਮਰ੍ਹਤਿ
ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਨ, ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਐਸਾ ਰੂਪ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਅਰਥ ਮਨ ਨਾਲ ਪਕੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਮਨ ਏਵ ਮਨੁष੍ਯਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਸ਼ਂਸਤਿ । ਭਵਿष੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਭਦ੍ਰਂ ਤੇ ਤਥੈਵ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਃ
ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਰੂਪ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵੀ, ਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ ਉਹ ਵੀ — ਤੇਰੇ ਲਈ ਭਲਾ ਹੋਵੇ।
ਅਦृष੍ਟਮਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਮਨਸਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ । ਯਥਾ ਤਥਾਨੁਮਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਕ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਰਯਮ੍
ਇੱਥੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਜੋ ਨਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵੇ ਕ੍ਰਮਾਨੁਰੋਧੇਨ ਮਨਸੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਾਃ । ਆਯਾਨ੍ਤਿ ਬਹੁਸ਼ੋ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮਨਸੋ ਜਨਾਃ
ਸਾਰੇ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਵਸਤੂਆਂ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵੈਕਨਿष੍ਠੇ ਮਨਸਿ ਭਗਵਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਵਰ੍ਤਿਨਿ । ਤਮਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੀਵੇਦਂ ਉਪਰਜ੍ਯਾਵਭਾਸਤੇ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਚੰਦ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚਮਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਹਂ ਮਮੇਤਿ ਭਾਵੋऽਯਂ ਪੁਰੁषੇ ਵ੍ਯਵਧੀਯਤੇ । ਯਾਵਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਨੋऽਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥ ਗੁਣਵ੍ਯੂਹੋ ਹ੍ਯਨਾਦਿਮਾਨ੍
‘ਮੈਂ’ ਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਵਾਲਾ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਬੁੱਧੀ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਬਣਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੁਪ੍ਤਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛੋਪਤਾਪੇषੁ ਪ੍ਰਾਣਾਯਨਵਿਘਾਤਤਃ । ਨੇਹਤੇऽਹਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਨਂ ਮृਤ੍ਯੁਪ੍ਰਜ੍ਵਾਰਯੋਰਪਿ
ਸੁੱਤਿਆਂ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਸਾਸ ਰੁਕਣ ਕਰਕੇ, ‘ਮੈਂ ਹਾਂ’ ਵਾਲੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ—even ਮੌਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਗਰ੍ਭੇ ਬਾਲ੍ਯੇऽਪ੍ਯਪੌष੍ਕਲ੍ਯਾਦ੍ ਏਕਾਦਸ਼ਵਿਧਂ ਤਦਾ । ਲਿਙ੍ਗਂ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯੂਨਃ ਕੁਹ੍ਵਾਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੋ ਯਥਾ
ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਅਧੂਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਰਾਂ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਨਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਰ੍ਥੇ ਹਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇऽਪਿ ਸਂਸृਤਿਰ੍ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਧ੍ਯਾਯਤੋ ਵਿषਯਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇऽਨਰ੍ਥਾਗਮੋ ਯਥਾ
ਜਦੋਂ ਵਸਤੂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੁੱਖ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਤ੍ਰਿਵृਤ੍षੋਡਸ਼ ਵਿਸ੍ਤृਤਮ੍ । ਏष ਚੇਤਨਯਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਜੀਵ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ, ਤਿੰਨ ਤੇ ਸੋਲਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨੇਨ ਪੁਰੁषੋ ਦੇਹਾਨ੍ ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ । ਹਰ੍षਂ ਸ਼ੋਕਂ ਭਯਂ ਦੁਃਖਂ ਸੁਖਂ ਚਾਨੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ
ਇਸ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸੀ ਰਾਹੀਂ ਖੁਸ਼ੀ, ਗਮ, ਡਰ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਤृਣਜਲੂਕੇਯਂ ਨਾਪਯਾਤ੍ਯਪਯਾਤਿ ਚ । ਨ ਤ੍ਯਜੇਨ੍ਮ੍ਰਿਯਮਾਣੋऽਪਿ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦੇਹਾਭਿਮਤਿਂ ਜਨਃ
ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਤੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਰੇਂਗਣ ਵਾਲੀ ਜਲੂਕ ਨਾ ਦੂਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।
ਅਦृष੍ਟਂ ਦृष੍ਟਵਨ੍ਨਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਦ੍ਭੂਤਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਦਨ੍ਯਥਾ । ਭੂਤਂ ਭਵਦ੍ਭਵਿष੍ਯਚ੍ਚ ਸੁਪ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਰਹੋਰਹਃ
ਜੋ ਨਾ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਹ ਦਿੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ; ਜੋ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਸਭ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੁੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਦਾਕ੍ਸ਼ੈਸ਼੍ਚਰਿਤਾਨ੍ ਧ੍ਯਾਯਨ੍ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਚਿਨੁਤੇऽਸਕृਤ੍ । ਸਤਿ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਯਾਂ ਬਨ੍ਧਃ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਨਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ-ਅਸਲੀ ਲਈ ਬੰਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਸ੍ਤਦ੍ ਅਪਵਾਦਾਰ੍ਥਂ ਭਜ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਹਰਿਮ੍ । ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਤਦਾਤ੍ਮਕਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਪ੍ਯਯਾ ਯਤਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ, ਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਸਮਝ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਚਨਾ, ਟਿਕਾਉ ਤੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਉਵਾਚ - ਭਾਗਵਤਮੁਖ੍ਯੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਨਾਰਦੋ ਹਂਸਯੋਰ੍ਗਤਿਮ੍ । ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ ਹ੍ਯਮੁਮਾਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਲੋਕਂ ਤਤੋऽਗਮਤ੍
ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ — ਭਗਵਤ ਭਗਤ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਹੰਸਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਕੇ ਤੇ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰ੍ਹੀ ਰਾਜਰ੍षਿਃ ਪ੍ਰਜਾਸਰ੍ਗਾਭਿਰਕ੍ਸ਼ਣੇ । ਆਦਿਸ਼੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਾਨਗਮਤ੍ ਤਪਸੇ ਕਪਿਲਾਸ਼੍ਰਮਮ੍
ਪ੍ਰਾਚੀਨਬਰਹੀ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ, ਤਪ ਲਈ ਕਪਿਲ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
ਤਤ੍ਰੈਕਾਗ੍ਰਮਨਾ ਧੀਰੋ ਗੋਵਿਨ੍ਦ ਚਰਣਾਮ੍ਬੁਜਮ੍ । ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗੋऽਨੁਭਜਨ੍ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤਤ੍ਸਾਮ੍ਯਤਾਮਗਾਤ੍
ਉਥੇ, ਇੱਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਕਮਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਏਤਦਧ੍ਯਾਤ੍ਮਪਾਰੋਕ੍ਸ਼੍ਯਂ ਗੀਤਂ ਦੇਵਰ੍षਿਣਾਨਘ । ਯਃ ਸ਼੍ਰਾਵਯੇਤ੍ ਯਃ ਸ਼੍ਰृਣੁਯਾਤ੍ ਸ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀ, ਇਹ ਆਤਮਕ ਉਪਦੇਸ਼, ਜੋ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗਾਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਾਇਆ, ਉਹ ਸੰਸਾਰੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਤਨ੍ਮੁਕੁਨ੍ਦਯਸ਼ਸਾ ਭੁਵਨਂ ਪੁਨਾਨਂ ਦੇਵਰ੍षਿਵਰ੍ਯਮੁਖਨਿਃਸृਤਮਾਤ੍ਮਸ਼ੌਚਮ੍ । ਯਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਮਾਨਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ਪਾਰਮੇष੍ਠ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵੇ ਭ੍ਰਮਤਿ ਮੁਕ੍ਤਸਮਸ੍ਤਬਨ੍ਧਃ
ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹਿਮਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਨਹੀਂ।