ਤਾ ਯੇ ਸ਼੍ਰृਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਗਾਯਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਨੁਮੋਦਨ੍ਤਿ ਚਾਦृਤਾਃ । ਮਤ੍ਪਰਾਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਾਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਤਿਂ ਵਿਨ੍ਦਨ੍ਤਿ ਤੇ ਮਯਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ, ਗਾਂਦੇ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਭਕ੍ਤਿਂ ਲਬ੍ਧਵਤਃ ਸਾਧੋਃ ਕਿਮਨ੍ਯਦ੍ ਅਵਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਮਯ੍ਯਨਨ੍ਤਗੁਣੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਾਨਨ੍ਦਾਨੁਭਵਾਤ੍ਮਨਿ
ਜਿਸ ਸੰਤ ਨੇ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ, ਉਸ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਅਨੰਤ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਰੂਪ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯਥੋਪਸ਼੍ਰਯਮਾਣਸ੍ਯ ਭਗਵਨ੍ਤਂ ਵਿਭਾਵਸੁਮ੍ । ਸ਼ੀਤਂ ਭਯਂ ਤਮੋऽਪ੍ਯੇਤਿ ਸਾਧੂਨ੍ ਸਂਸੇਵਤਸ੍ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਠੰਡ, ਡਰ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੋ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿਮਜ੍ਜ੍ਯੋਨ੍ਮਜ੍ਜਤਾਂ ਘੋਰੇ ਭਵਾਬ੍ਧੌ ਪਰਮਾਯਨਮ੍ । ਸਨ੍ਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਨੌਰ੍ਦृਢੇਵਾਪ੍ਸੁ ਮਜ੍ਜਤਾਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਡਰਾਉਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦੇ ਤੇ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਸੰਤ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪੱਕੀ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਅਨ੍ਨਂ ਹਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਰ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਰਣਂ ਤ੍ਵਹਮ੍ । ਧਰ੍ਮੋ ਵਿਤ੍ਤਂ ਨृਣਾਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਸਨ੍ਤੋऽਰ੍ਵਾਗ੍ ਬਿਭ੍ਯਤੋऽਰਣਮ੍
ਅੰਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਹੈ; ਮੈਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹਾਂ; ਧਰਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਨ ਹੈ; ਸੰਤ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲਈ ਓਟ ਹਨ।
ਸਨ੍ਤੋ ਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੂਂषਿ ਬਹਿਰਰ੍ਕਃ ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਃ । ਦੇਵਤਾ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਸਨ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾਹਮੇਵ ਚ
ਸੰਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ; ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸੰਤ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ—all ਸੰਤ ਹਨ।
ਵੈਤਸੇਨਸ੍ਤਤੋऽਪ੍ਯੇਵਮ੍ ਉਰ੍ਵਸ਼੍ਯਾ ਲੋਕਨਿਸ੍ਪृਹਃ । ਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗੋ ਮਹੀਮੇਤਮ੍ ਆਤ੍ਮਾਰਾਮਸ਼੍ਚਚਾਰ ਹ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਤਸੇਨ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਲਗਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ।
ਮृਦੁਤ੍ਵਂ ਕਠਿਨਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਮੁष੍ਣਤ੍ਵਮੇਵ ਚ । ਏਤਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਨਭਸ੍ਵਤਃ
ਨਰਮ ਤੇ ਸਖਤ, ਠੰਡਾ ਤੇ ਗਰਮ—ਇਹ ਸਪਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਤਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਹਨ।
ਚਾਲਨਂ ਵ੍ਯੂਹਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਨੇਤृਤ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਯੋਃ । ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਆਤ੍ਮਤ੍ਵਂ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਭਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਚਲਣ, ਇਕੱਠਾ ਹੋਣਾ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸਰੂਪਤਾ—ਇਹ ਹਵਾ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ।
ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ਰੂਪਂ ਦੈਵੇਰਿਤਾਦਭੂਤ੍ । ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਂ ਤਤਸ੍ਤੇਜਃ ਚਕ੍ਸ਼ੂ ਰੂਪੋਪਲਮ੍ਭਨਮ੍
ਹਵਾ ਦੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤ ਸਪਰਸ਼ ਤੋਂ, ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਤੇਜ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅੱਖ ਰੂਪ ਦੇਖਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੀ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਕृਤਿਤ੍ਵਂ ਗੁਣਤਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਸਂਸ੍ਥਾਤ੍ਵਮੇਵ ਚ । ਤੇਜਸ੍ਤ੍ਵਂ ਤੇਜਸਃ ਸਾਧ੍ਵਿ ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਯਃ
ਪਦਾਰਥ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ, ਗੁਣ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਅਤੇ ਵਖਰੇ ਜੀਵ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਜ (ਅੱਗ) ਲਈ, ਹੇ ਸਤਵਿਕ।
ਦ੍ਯੋਤਨਂ ਪਚਨਂ ਪਾਨਂ ਅਦਨਂ ਹਿਮਮਰ੍ਦਨਮ੍ । ਤੇਜਸੋ ਵृਤ੍ਤਯਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾਃ ਸ਼ੋषਣਂ ਕ੍ਸ਼ੁਤ੍ਤृਡੇਵ ਚ
ਚਮਕਣਾ, ਪਕਾਉਣਾ, ਤਪਾਉਣਾ, ਸਾੜਨਾ, ਠੰਢ ਹਟਾਉਣਾ — ਇਹ ਤੇਜ (ਅੱਗ) ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਕਾਉਣਾ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਵੀ।
ਰੂਪਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਤ੍ ਤੇਜਸੋ ਦੈਵਚੋਦਿਤਾਤ੍ । ਰਸਮਾਤ੍ਰਂ ਅਭੂਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਅਮ੍ਭੋ ਜਿਹ੍ਵਾ ਰਸਗ੍ਰਹਃ
ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਤੋਂ, ਜੋ ਤੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਬਦਲਿਆ, ਸ਼ੁੱਧ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਜੀਭ ਰਸ ਚੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ।
ਕषਾਯੋ ਮਧੁਰਸ੍ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲ ਇਤਿ ਨੈਕਧਾ । ਭੌਤਿਕਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰੇਣ ਰਸ ਏਕੋ ਵਿਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਸੇਲਾ, ਮਿੱਠਾ, ਕੜਵਾ, ਤਿੱਖਾ, ਖੱਟਾ — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੀ ਰਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਲੇਦਨਂ ਪਿਣ੍ਡਨਂ ਤृਪ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਾਣਨਾਪ੍ਯਾਯਨੋਨ੍ਦਨਮ੍ । ਤਾਪਾਪਨੋਦੋ ਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਅਮ੍ਭਸੋ ਵृਤ੍ਤਯਸ੍ਤ੍ਵਿਮਾਃ
ਭਿੱਜਾਉਣਾ, ਗਠਿਆਉਣਾ, ਤ੍ਰਿਪਤੀ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਭਾਲਣਾ, ਪਾਲਣਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣਾ, ਤਪ ਹਟਾਉਣਾ, ਤੇ ਵਾਧਾ — ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਹਨ।
ਰਸਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਤ੍ ਅਮ੍ਭਸੋ ਦੈਵਚੋਦਿਤਾਤ੍ । ਗਨ੍ਧਮਾਤ੍ਰਂ ਅਭੂਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪृਥ੍ਵੀ ਘ੍ਰਾਣਸ੍ਤੁ ਗਨ੍ਧਗਃ
ਸ਼ੁੱਧ ਰਸ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਗੰਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਉਸ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਨੱਕ ਗੰਧ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਅੰਗ ਬਣਿਆ।
ਕਰਮ੍ਭਪੂਤਿਸੌਰਭ੍ਯ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋਗ੍ਰਾਮ੍ਲਾਦਿਭਿਃ ਪृਥਕ੍ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਵਯਵਵੈषਮ੍ਯਾਦ੍ ਗਨ੍ਧ ਏਕੋ ਵਿਭਿਦ੍ਯਤੇ
ਭੌਤਿਕ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੀ ਗੰਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੀ, ਸੜਨ ਵਾਲੀ, ਸੁਗੰਧੀ, ਹੌਲੀ, ਤੇਜ਼, ਖੱਟੀ ਆਦਿ।
ਭਾਵਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਧਾਰਣਂ ਸਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਣਮ੍ । ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਗੁਣੋਦ੍ਭੇਦਃ ਪृਥਿਵੀਵृਤ੍ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਸਮਭਾਲਣ ਵਾਲੀ, ਸੱਚੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਨ ਹੋਣਾ — ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ।
ਨਭੋਗੁਣਵਿਸ਼ੇषੋऽਰ੍ਥੋ ਯਸ੍ਯ ਤਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਵਾਯੋਰ੍ਗੁਣਵਿਸ਼ੇषੋऽਰ੍ਥੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵਿਦੁਃ
ਜਿਸ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਲਈ ਹਵਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜੋਗੁਣਵਿਸ਼ੇषੋऽਰ੍ਥੋ ਯਸ੍ਯ ਤਚ੍ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੁਚ੍ਯਤੇ । ਅਮ੍ਭੋਗੁਣਵਿਸ਼ੇषੋऽਰ੍ਥੋ ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਰਸਨਂ ਵਿਦੁਃ । ਭੂਮੇਰ੍ਗੁਣਵਿਸ਼ੇषੋऽਰ੍ਥੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਘ੍ਰਾਣ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਿਸ ਲਈ ਅੱਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੱਖਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਘਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਯ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਧਰ੍ਮੋ ਹਿ, ਅਪਰਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮਨ੍ਵਯਾਤ੍ । ਅਤੋ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਭਾਵਾਨਾਂ ਭੂਮਾਵੇਵੋਪਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ
ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਿਰਫ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਛਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਾਨ੍ਯਸਂਹਤ੍ਯ ਯਦਾ ਮਹਦਾਦੀਨਿ ਸਪ੍ਤ ਵੈ । ਕਾਲਕਰ੍ਮਗੁਣੋਪੇਤੋ ਜਗਦਾਦਿਰੁਪਾਵਿਸ਼ਤ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੱਤ — ਮਹਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ — ਸਮੇਂ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
ਤਤਸ੍ਤੇਨਾਨੁਵਿਦ੍ਧੇਭ੍ਯੋ ਯੁਕ੍ਤੇਭ੍ਯੋऽਣ੍ਡਂ ਅਚੇਤਨਮ੍ । ਉਤ੍ਥਿਤਂ ਪੁਰੁषੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਉਦਤਿष੍ਠਦਸੌ ਵਿਰਾਟ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ, ਜਦ ਉਹ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੜ ਅੰਡ (ਕੋਸਮਿਕ ਅੰਡਾ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਭਰਿਆ।
ਏਤਦਣ੍ਡਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਖ੍ਯਂ ਕ੍ਰਮਵृਦ੍ਧੈਰ੍ਦਸ਼ੋਤ੍ਤਰੈਃ । ਤੋਯਾਦਿਭਿਃ ਪਰਿਵृਤਂ ਪ੍ਰਧਾਨੇਨਾਵृਤੈਰ੍ਬਹਿਃ । ਯਤ੍ਰ ਲੋਕਵਿਤਾਨੋऽਯਂ ਰੂਪਂ ਭਗਵਤੋ ਹਰੇਃ
ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਡਾ, ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦਸ ਕਵਚਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਹਿਰਣ੍ਮਯਾਦ੍ ਅਣ੍ਡਕੋਸ਼ਾਦ੍ ਉਤ੍ਥਾਯ ਸਲਿਲੇਸ਼ਯਾਤ੍ । ਤਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਦੇਵੋ ਬਹੁਧਾ ਨਿਰ੍ਬਿਭੇਦ ਖਮ੍
ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡਾ-ਕੋਸ਼ ਤੋਂ ਉਭਰ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਵਿਛਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫਾੜ ਦਿੱਤਾ।
ਨਿਰਭਿਦ੍ਯਤਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਂ ਮੁਖਂ ਵਾਣੀ ਤਤੋऽਭਵਤ੍ । ਵਾਣ੍ਯਾ ਵਹ੍ਨਿਰਥੋ ਨਾਸੇ ਪ੍ਰਾਣੋऽਤੋ ਘ੍ਰਾਣ ਏਤਯੋਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੁਲਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬੋਲੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਬੋਲੀ ਤੋਂ ਅੱਗ, ਫਿਰ ਨੱਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ।
ਘ੍ਰਾਣਾਤ੍ ਵਾਯੁਰਭਿਦ੍ਯੇਤਾਂ ਅਕ੍ਸ਼ਿਣੀ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰੇਤਯੋਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੂਰ੍ਯੋ ਨ੍ਯਭਿਦ੍ਯੇਤਾਂ ਕਰ੍ਣੌ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤਤੋ ਦਿਸ਼ਃ
ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਤੋਂ ਹਵਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਫਿਰ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਸੂਰਜ; ਫਿਰ ਕੰਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੰਦ੍ਰੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦਿਸਾਵਾਂ।
ਨਿਰ੍ਬਿਭੇਦ ਵਿਰਾਜਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ ਰੋਮਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰ੍ਵਾਦਯਸ੍ਤਤਃ । ਤਤ ਓषਧਯਸ਼੍ਚਾਸਨ੍ ਸ਼ਿਸ਼੍ਨਂ ਨਿਰ੍ਬਿਭਿਦੇ ਤਤਃ
ਵਿਰਾਟ ਨੇ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਫਾੜਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਾਲ, ਰੋਮ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਪੌਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਨ ਅੰਗ ਬਣਿਆ।
ਰੇਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਪ ਆਸਨ੍ ਨਿਰਭਿਦ੍ਯਤ ਵੈ ਗੁਦਮ੍ । ਗੁਦਾਦਪਾਨੋऽਪਾਨਾਚ੍ਚ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਲੋਕਭਯਙ੍ਕਰਃ
ਬੀਜ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਬਣਿਆ। ਫਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਮਲਦਵਾਰ ਬਣਿਆ ਤੇ ਖੁਲਿਆ। ਮਲਦਵਾਰ ਤੋਂ ਨਿਕਾਸੀ ਹਵਾ ਬਣੀ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਮੌਤ ਉਪਜੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰਾਉਣੀ ਹੈ।
ਹਸ੍ਤੌ ਚ ਨਿਰਭਿਦ੍ਯੇਤਾਂ ਬਲਂ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤਃ ਸ੍ਵਰਾਟ੍ । ਪਾਦੌ ਚ ਨਿਰਭਿਦ੍ਯੇਤਾਂ ਗਤਿਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤੋ ਹਰਿਃ
ਫਿਰ ਹੱਥ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ ਗਏ। ਹੱਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਾਕਤ ਆਈ, ਤੇ ਉਸ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਇੰਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪੈਰ ਬਣੇ ਤੇ ਖੁਲ ਗਏ। ਪੈਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਆਈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹਰਿ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।