ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਦਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ। ਪਰ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ, ਅਰਜੁਨ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਏ। ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਚਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਕ੍ਰਮ ਉਲਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ—ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਵਾਪਾਰ-ਵਿਓਹਾਰ ਵਿੱਚ ਠੱਗੀ ਆ ਗਈ, ਦੋਸਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਧੋਖਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਪਿਉ-ਪੁੱਤ, ਮਾਂ-ਧੀਆਂ, ਦੋਸਤ, ਭਰਾ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ—ਸਭ ਵਿਚ ਝਗੜੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵਧਦੇ ਵੇਖੇ, ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭੀਮ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦਵਾਰਕਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ, ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਭੀਮਸੇਨ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਹ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਕੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਦਿਵਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਗਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਲੀਲਾ-ਖੇਲ ਛੱਡਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਧਨ, ਰਾਜ, ਪਤਨੀਆਂ, ਜੀਵਨ, ਪਰਿਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਮਿਲੀ। ਹੇ ਵਿਰ ਸੁਰਮੇ! ਦੇਖੋ, ਅਸਮਾਨੀ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਰੀਰਕ—ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਅਤੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਭਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੇਰੀਆਂ ਰਾਣਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਵੀ ਅਥਿਰ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੁਝ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਗਿੱਧ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਮੂੰਹ ਲੈ ਕੇ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੌਂਦੀ ਹੈ; ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਬੂਤਰ, ਜੋ ਮੌਤ ਦਾ ਦੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਲੂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਚੀਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਚੀਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਸੁੱਤਣ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ; ਤੇਜ਼ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਧੂੜ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ; ਬੱਦਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲਹੂ ਵਰਗਾ ਮੀਂਹ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਗਈ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਿ ਆਪਸ ਵਿਚ ਟਕਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਸਮਾਨ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ; ਅੱਗ ਘਿਉ ਪਾਉਣ ਤੇ ਵੀ ਭੜਕਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਕੀ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਬੱਚੜੇ ਆਪਣੀ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪੀ ਰਹੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ; ਗਾਂਵਾਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ ਲੈ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਂਡ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਸੀਨਾ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਬਾਗ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਗਵਾ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਬਿਪਤਾ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਸੰਕੇਤ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਞ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੁੱਖ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਵੀ ਖੋ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ-ਸੋਚਦੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੰਦਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦਾ ਸੀ—ਅਰਜੁਨ, ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ, ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਨਿਵਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਝੂ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—"ਕੀ ਅਨਰਤਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਮਧੂ, ਭੋਜ, ਦਾਸ਼ਾਰ੍ਹ, ਆਹੁਕ, ਸਾਤ੍ਵਤ, ਅੰਧਕ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ—ਸਭ ਖੈਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਸਾਡਾ ਨਾਨਾ ਸ਼ੂਰ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਪਤਨੀ ਠੀਕ ਹਨ? ਸਾਡਾ ਮਾਮਾ, ਉਸਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ, ਅਨਕਦੁੰਦੁਭਿ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ? ਉਹ ਸੱਤ ਭੈਣਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਹੋਰ ਮਾਮੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਦੇਵਕੀ ਜੀ, ਸਭ ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਰਾਜਾ ਆਹੁਕ, ਉਸਦਾ ਦੁਸਟ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਠੀਕ ਹਨ? ਹ੍ਰਿਦਿਕਾ, ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਕ੍ਰੂਰ, ਜਯੰਤਾ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਸਾਰਣਾ—all ਠੀਕ ਹਨ? ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿੱਤ ਆਦਿ ਸਭ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ? ਸਾਤ੍ਵਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ? ਕੀ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ ਠੀਕ ਹਨ? ਅਨਿਰੁੱਧ, ਜੋ ਕਾਮ-ਵਿਆਕੁਲ ਹੈ, ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਸੁਸ਼ੇਣ, ਚਾਰੁਦੇਸ਼, ਜਾਂਬਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਾਂਬ, ਹੋਰ ਕਰਸ਼ਣੀ ਯੋਧੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ਭ—all ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਸਾਥੀ—ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ, ਉਦ੍ਧਵ, ਸੁਨੰਦ, ਨੰਦ, ਸ਼ੀਰਿਸ਼ਨ੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਤ੍ਵਤਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆ—all ਖੈਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਜਿਹੜੇ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ? ਕੀ ਸਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਸਾਡੀ ਖੈਰੀਅਤ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਗੋਵਿੰਦ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੁਧਰਮਾ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹਨ? ਕੀ ਜਗਤ ਦੀ ਭਲਾਈ, ਸੁੱਖ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਮਿਤ੍ਰ, ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਹਜੇ ਵੀ ਹਨ? ਜਦ ਯਾਦਵ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਏ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਵਿਰਾਂ ਵਾਂਗ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਡਿਊਟੀ ਹੈ, ਸਤਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਸੋਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਸੋਹਣਪਣ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਦਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਵਰਦਾਨਾਂ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਭੈ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੁਧਰਮਾ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਭਰਾ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਹੈਂ? ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇਰੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ ਹੈ। ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਹੋਇਆ, ਜਾਂ ਤੂੰ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪਿਆ? ਜਾਂ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕਰਕੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਦਿਲੀ ਇੱਛਾ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ।