ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਰਦ ਜੀ, ਤੁੰਬੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸੰਭਾਲ ਲਏ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੀ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਸੀ ਕਿ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਸਭ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਵੱਲ ਅਣਮਿੱਥੀ ਪ੍ਰੇਮ ਲਹਿਰ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਜੇਤ੍ਯ ਭਗਵਾਨ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਜਾਨਵਰ, ਜੋ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਵੈਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਤੇਜ਼ ਹਰਣ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਸੁਖ-ਸਮਾਧਾਨ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਥਾਂ, ਅਦਵੈਤ, ਅਨੰਤ ਤੇ ਅਥਾਹ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਗੋਪਾਲ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਖੇਡ enacted ਕੀਤੇ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਬਛੜਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉਤਰੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਾਟੀ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਚਾਰਾਂ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮਕੁਟਾਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਠ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਰਹੇ, ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ। ਫਿਰ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਹ ਮਹਾਨਤਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੀ ਸੀ। ਆਖਰਕਾਰ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਠ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝ ਕੇ, ਗਰਦਨ ਝੁਕਾ ਕੇ ਮੁਕੁੰਦ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਕਿਰਤਿਆਂ ਦੀ ਖਬਰ ਲੈਣ ਲਈ ਦੁਆਰਕਾ ਗਿਆ— ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ, ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ, ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮ ਉਲਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਆ ਗਈ ਹੈ—ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਝੂਠ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਪਾਰ-ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਕੜੀ ਹੋ ਗਈ, ਦੋਸਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਧੋਖਾ ਆ ਗਿਆ, ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ, ਦੋਸਤ, ਭਰਾ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚ ਝਗੜੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਲਾਲਚ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵਧਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦੁਆਰਕਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਖਬਰ ਲੈਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਭੀਮਸੇਨ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ; ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਜਦ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣਾ ਧਾਰਤੀ ਲੀਲਾ-ਵਿਲਾਸ ਛੱਡਣੇ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਧਨ, ਰਾਜ, ਪਤਨੀਆਂ, ਜੀਵਨ, ਪਰਿਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ, ਹੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਆਕਾਸ਼ੀ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ—ਸਭ ਪਾਸੇ ਡਰ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੀਆਂ ਰਾਨਾਂ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਅਸਥਿਰ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁਭ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਗਿਦੜ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਹੂੰਕਾਰ ਰਹੀ ਹੈ; ਤੇ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਰੋਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰ ਮੇਰੇ ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਕਬੂਤਰ, ਮੌਤ ਦਾ ਦੂਤ, ਤੇ ਉਲੂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਘਬਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਤ ਵਾਲਾ ਉਲੂ ਵੀ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਹ ਨੀਂਦ ਤੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਗੜਗੜਾਹਟਾਂ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਧੂੜ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਬੱਦਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲਹੂ ਵਰਗਾ ਮੀਂਹ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ—ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਰੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਟਕਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਕਾਸ਼ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਅਜੀਬ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਉਥਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮਨ ਵੀ ਉਥਲੇ ਹਨ; ਅੱਗ ਘੀ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੜਕਦੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਕੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਬੱਛੜੇ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਥਣਾਂ ਤੋਂ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦੇ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ; ਗਾਂਵਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਕਰਕੇ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਬਲਦ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਸੀਨਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਬਾਗ, ਝੀਲਾਂ, ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਪਣੀ ਰੌਣਕ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਬਿਪਤਾ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ? ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਜਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਾਗਵਾਨ ਹੋਏ, ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਨਰ-ਧਵਜ ਵਾਲਾ (ਅਰਜੁਨ) ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ (ਅਰਜੁਨ) ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਦੁਖੀ, ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਨਿਵਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਬੂੰਦ ਟਪਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਸੀ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾਰਦ ਦੇ ਬੋਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਕੀ ਅਨਰਤਾ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਮਧੂ, ਭੋਜ, ਦਾਸ਼ਾਹਰ, ਆਹੁਕ, ਸਾਤਵਤ, ਅੰਧਕ ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ—ਸੁਖੀ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ? ਕੀ ਸਾਡਾ ਨਾਨਾ ਸ਼ੂਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਸਾਡਾ ਮਾਮਾ ਅਨਕਦੁੰਦੁਭੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਉਹ ਸੱਤ ਭੈਣਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਹੋਰ ਮਾਮੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੂਆਂ, ਦੇਵਕੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਆਹੁਕ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਦਾ ਦੁਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਹ੍ਰਿਦਿਕਾ, ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਕ੍ਰੂਰ, ਜਯੰਤ, ਗਦਾ ਤੇ ਸ਼ਰਣ ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਆਦਿ ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਰਾਮ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸੁਖੀ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ? ਕੀ ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਠੀਕ ਹੈ? ਕੀ ਅਨੀਰੁੱਧ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਵਧ ਰਿਹਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹੈ? ਕੀ ਸੁਸ਼ੇਣ, ਚਾਰੁਦੇਸ਼, ਸੰਬਾ (ਜਾਂਬਵਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ) ਤੇ ਹੋਰ, ਕਰਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ਭ ਆਦਿ, ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਸ਼ੌਰੀ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ—ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ, ਉੱਧਵ, ਸੁਨੰਦ, ਨੰਦ, ਸ਼ੀਰਿਸ਼ਨਯ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਤਵਤ ਮੁਖੀ—ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਉਹ ਸਾਰੇ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ? ਕੀ ਉਹ, ਜੋ ਦੋਸਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ, ਸਾਡੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ?