ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਿਦੁਰ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਥੇ, ਸੁਰਗਾਂ ਦੀ ਗੰਗਾ ਨਦੀ, ਜੋ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ ਸੀ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ‘ਸੱਤਧਾਰਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਥੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਜੀਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ, ਛੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਰਜ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦਾ ਦੂਸ਼ਣ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਸਤੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਧ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਖੇਤਰ-ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੀ ਹਵਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਮੋਹ ਤੇ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਾ ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅੱਜ ਤੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ ਤੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਉਸਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸਦੀ ਪਤਿਵਰਤਾ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ-ਵਿਦੁਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਖੜੀ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਿਹਾ ਦੇਖੇਗੀ। ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਭਰੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਕੁਰੁਕੁਲ ਨੰਦਨ! ਵਿਦੁਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁਖ ਦੋਵੇਂ ਆਉਣਗੇ ਅਤੇ ਉਹ ਉਥੋਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਸਭ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੁੰਬੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸੋਗ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਅੰਤਰਨਿਆਮੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਜੈਯ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਜਾਨਵਰ, ਹਿਰਣ ਆਦਿ ਤੇਜ਼ ਜੀਵ, ਸਭ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਓਥੇ, ਅਦਵੈਤ, ਅਨੰਤ, ਅਗਮ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਗਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਵੱਛਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਦੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦਾ ਨਿਵਾਲਾ ਫੜ ਕੇ, ਬਾਲਲੀਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਾਠੀ ਵਾਂਗ ਸਾਸਟਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਚਾਰ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮਕੁਟ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪੈਰ ਛੂਹੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉਠਕੇ, ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਮਹਿਮਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬੈਠ ਗਏ। ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਠ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝ ਕੇ, ਗਲ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ, ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਧੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਜਾਣਨ ਲਈ ਦਵਾਰਕਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਇਆ। ਹੇ ਕੁਰੁਕੁਲ ਦੇ ਵਧੀਆ! ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕਾਲ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਚੱਕਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਕਰਮ ਉਲਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਵਿਗੜ ਰਹੇ ਹਨ—ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਵਾਪਾਰ ਠੱਗੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਦੋਸਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧੋਖਾ ਆ ਗਿਆ, ਮਾਪੇ-ਪੁੱਤਰ, ਦੋਸਤ, ਭਰਾ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚ ਝਗੜੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲਚ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵਧਦੇ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਸੀਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦਵਾਰਕਾ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਭੀਮਸੇਨ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਮੈਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਦਿਵਵਿਆ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੇਲ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਹਨ?” ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਧਨ, ਰਾਜ, ਪਤਨੀਆਂ, ਜੀਵਨ, ਪਰਿਵਾਰ, ਪ੍ਰਜਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇ। ਵੇਖੋ, ਹੇ ਸੂਰਮੇ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਮਾਨੀ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ—ਇਹ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਡਰ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੇਰੀਆਂ ران, ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਦਿਲ ਅਸਥਿਰ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੁਝ ਅਸ਼ੁਭ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।” “ਮਾਦਾ ਗਿੱਦੜ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਰੌਂਦੀ ਹੈ, ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭੌਂਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਾਨਵਰ ਮੇਰੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਬੂਤਰ, ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਉੱਲੂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਉੱਲੂ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਹ ਨੀਂਦ ਖੋਹਣ ਅਤੇ ਸੁੰਨਪਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਚੋਥੇ ਪਾਸੇ ਧੂੰਆਂ ਹੈ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰਬਤ ਵੀ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਬਿਜਲੀਆਂ ਨਾਲ ਡਰਾਉਣੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਤੀਖੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਧੂੜ ਤੇ ਹਨੇਰਾ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਾਦਲ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਖੂਨ ਵਰਗਾ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਕਾਸ਼ ਅਜੀਬ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਧਾਰਾਵਾਂ ਉਫਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਮਨ ਵੀ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹਨ; ਅੱਗ ਵੀ ਘਿਉ ਪਾਉਣ ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਲਦੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਕੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ? ਵੱਛੇ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਪੀ ਰਹੇ, ਗਾਵਾਂ ਦੁੱਧ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਤੇ ਰੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਸੀਨਾ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਪਿੰਡ, ਬਾਗ, ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ, ਸਭ ਦੀ ਚਮਕ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਵਿਪਤਾ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ?” “ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਤੋਂ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਵੰਞ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਭਾ ਖੋ ਬੈਠੀ ਹੈ।” ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਕਰਕੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਬੰਦਰ-ਧਜ ਵਾਲਾ (ਅਰਜੁਨ) ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਗਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਅਰਜੁਨ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਦੁਖੀ, ਚਿਹਰਾ ਝੁਕਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੰਵਲਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂਆਂ ਦੇ ਬੂੰਦ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜਿਸਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਗਈ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।