ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਬਾਲਾ ਦੀ ਧਰਮਵਤੀ ਤੇ ਪਤਿਵਰਤਾ ਧੀ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੈ ਗਈ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਦੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ, ਜੋ ਸਭ ਨਾਲ ਸਾਂਤਿ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਨੇ ਅਗਨਿ-ਯੱਗ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ, ਗਾਂ, ਜਮੀਨ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਬਾਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ। ਉਥੇ, ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ ਸੰਜਯਾ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਓ ਗਾਵਲਗਨਾ, ਸਾਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ, ਕਿੱਥੇ ਹਨ?” ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਮਾਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪੁਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਸਾਡਾ ਮਾਮਾ ਤੇ ਦੋਸਤ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹੋਣ ਕਿ ਮੈਂ ਅਕਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਹੁਣ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ।” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਹ ਭਰੀ, “ਜਦ ਪਿਤਾ ਪਾਂਡੂ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ, ਸਾਡੇ ਮਾਮਿਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ?” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਸੰਜਯਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਰਹ ਤੇ ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮੂਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੋਂਝ ਕੇ, ਸੰਜਯਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਸੰਭਲ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਓ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਓ ਬਲਸ਼ਾਲੀ! ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਠੱਗ ਲਿਆ।” ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੁੰਬੁਰੂ ਨਾਲ ਆਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਉਠੇ, ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਨਾਲ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਓ ਵਰੇਣਯ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਮਾਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਪੁਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰ ਰਹੀ ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ।” ਇਸ ਤੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਖੂਹ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁੜੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਇਛਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਝੁੜੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਛਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਜੋ ਤੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਅਸਥਿਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਥਿਰ; ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਛੱਡ ਦੇ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਬੇਸਾਹਾਰੇ ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਜੀਵ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਜੀ ਸਕਣ? ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਸਮੇਂ, ਕਰਮ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਨੇ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੱਥ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਹੱਥ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਹਨ; ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ; ਸਭ ਵਿੱਚ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਹਨ—ਜੀਵ ਜੀਵ ਤੇ ਜੀਵਦਾ ਹੈ। ਓ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਓ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ। ਦਿਵਿਆ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਉਹ ਜੋ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਦ ਤੱਕ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ, ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਨਿਰਖੋ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਤਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨਾਲ, ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਅਕਾਸ਼ੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਧਾਰਾ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉਸ ਨੇ ਆਸਨ ਤੇ ਸਾਹ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਈ, ਛੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ, ਤੇ ਹਰੀ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਰਜ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ, ਸਤਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦੀ ਅੰਤਰ ਆਕਾਸ਼ ਖੁਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਉਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੀ ਖੁਰਾਕ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਸਤੰਭ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵਾਘ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇ। ਓ ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਤੋਂ, ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਤੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੰਗਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦ ਪਤੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਿਵਰਤਾ ਪਤਨੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ-ਇਨ-ਲਾਅ ਨਾਲ, ਬਾਹਰ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖੇਗੀ। ਇਹ ਅਸਧਾਰਣ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਓ ਕੁਰੁ-ਵੰਸ਼ੀ, ਵਿਦੁਰ, ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਥੋਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਤੁੰਬੁਰੂ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ? ਵਾਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਜੈਯ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ—ਕੁਦਰਤੀ ਵੈਰੀ—ਮਿਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ; ਤੇ ਉਥੇ ਤੇਜ਼ ਹਿਰਣ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਪਰਮ, ਅਦਵੈਤ, ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਗੰਮ ਹੈ, ਗੋਪ-ਬਾਲਕ ਵਾਂਗ, ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕਰਦੇ, ਵਾਸੁਦੇਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਗੋ-ਬਾਲਕ ਬਣੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਫੜੇ, ਵਾਟੀ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉਤਰ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਲਾਟੀ ਵਾਂਗ ਝੁਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮਕੁਟਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਛੂਹੇ, ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇ ਹੰਝੂ ਲਿਆ ਕੇ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਠ ਕੇ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿਛਲੇ ਵੇਖੇ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਠ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਪੋਂਝ ਕੇ, ਗਰਦਨ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਮੁਕੁੰਦ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਮਰਤਾ ਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਕੰਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਹੰਝੂ-ਭਰੇ ਗਲੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਅਰਜੁਨ, ਆਪਣੇ ਸਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਦਵਾਰਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ— ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਲੰਘ ਗਏ, ਪਰ ਅਰਜੁਨ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਇਆ; ਤਦ, ਓ ਕੁਰੁ-ਵੰਸ਼ੀ, ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਚਿਨ੍ਹਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਚਾਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਕੁਦਰਤੀ ਕ੍ਰਮ ਉਲਟ ਗਿਆ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਿਗੜ ਗਈ—ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਤੇ ਝੂਠ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਧੇਰੇ ਠੱਗੀ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ, ਮਿਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਧੋਖਾ ਆ ਗਿਆ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਦੋਸਤ, ਭਰਾ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿੱਚ ਝਗੜੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।