ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਨਾਜੁਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੜੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਜਲਦੀ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਵੇਖੋ, ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਕ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਰਾਹਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਪਰਮ ਕਾਲ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਸਾਡੀ ਸਭ ਦੀ ਕismet ਲਿਖਣ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਇਸ ਕਾਲ ਨੇ ਤਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕਰ ਪਿਆਰੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਿੰਦਗੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੀ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾ ਹੋਰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਜਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ? ਪਿਓ, ਭਰਾ, ਦੋਸਤ, ਪੁੱਤ—all ਕੁਝ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਵਾਨੀ ਵੀ ਲੰਘ ਗਈ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਬੁੱਢੇਪੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹੋ।" "ਅਫ਼ਸੋਸ, ਜੀਊਂਦੇ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਜੀਊਣ ਦੀ ਆਸ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ! ਇਹੀ ਆਸ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਭੀਮ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋ। ਅੱਗ ਲਾਈ ਗਈ, ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਵਹੁਟੀਆਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋਈ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਧਨ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੁਟਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਕੀ ਮਿਲਿਆ?" "ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ, ਜੋ ਜੀਊਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਚਾਹ ਕੇ ਵੀ, ਬੁੱਢੇਪੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਚੀਰ-ਚੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਰ ਲੁੱਟ ਲਈ, ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ, ਉਹ ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਆਖਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਰਿ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ, ਘਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਵੋ, ਰਸਤਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੋ। ਹੁਣ ਇਥੋਂ ਅੱਗੇ ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸੁਬਾਲਾ ਦੀ ਧੀ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਰਤੀ ਬਹੁਤ ਭਗਤਵਾਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਆਖਰੀ ਵਕਤ ਆਪਣੇ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਯਜਨਾ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ, ਗਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਬਾਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਸੰਜਯਾ ਨੂੰ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੂਛਿਆ, "ਗਾਵਲਗਨ, ਸਾਡਾ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮਾਹਰੂਮ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਤੇ ਮਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਮੇਰਾ ਮਾਮਾ, ਸਾਡਾ ਮਿੱਤਰ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਸ਼ਾਇਦ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਣ ਕਿ ਮੈਂ ਅਕਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਾਂ, ਤੇ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਜਣ-ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਆ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਗੰਗਾ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਲੈਣ।" "ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਪਾਂਡੂ ਜੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਚਾਚਿਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਡੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ?" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੰਜਯਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ।" ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਸੰਜਯਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਹੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪਤਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਠੱਗ ਗਏ ਹਨ।" ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੁੰਬੁਰੂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਉਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੁਹੰਮਦਾਤਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਸੀ, ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ?" ਤਦ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਲਾਹ ਵਾਂਗ, ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਬੋਲੇ, "ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਥੰਮ੍ਹੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵਿਛੋੜਾ ਖਿਡਾਰੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਅਸਥਿਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਥਿਰ ਹੈ ਨਾ ਅਸਥਿਰ। ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖੀ ਹੋਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਹ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਗਲਤਫ਼ਹਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਪੁੱਤ, ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹਾਰ-ਮਨ ਛੱਡ ਦੇਵੋ। ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਬੇਸਹਾਰਿਆਂ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ, ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਾਲ, ਕਰਮ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਵਲੋਂ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।" "ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ-ਰਹਿਤ, ਹੱਥ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪੈਰ-ਰਹਿਤ, ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤਾਕਤਵਰਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾਕ ਹਨ—ਇਹ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜੀਵ, ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਇਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਗਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ, ਹੁਣ ਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਬਚੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਰਹੋ।" "ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਤੇ ਪਤਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਸਮੇਤ, ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਥੇ, ਉਹ ਸਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਸਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਗੰਗਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ।" "ਉਥੇ, ਉਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਪਾ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਸਨਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਆਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਛੇਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਰਾਗ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਹਰਿ ਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਤੋਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ, ਖੇਤ੍ਰਗ੍ਯ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਘੜੇ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਮੋਹ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਅੰਸ਼ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਭੋਜਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਖੰਭ ਵਾਂਗ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ, ਉਸਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ।" "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਤੋਂ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ, ਤੇ ਉਹ ਸਰੀਰ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜੇਗਾ, ਉਸਦੀ ਭਗਤਵਾਨ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਦੇਵਰ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੇਖੇਗੀ।" "ਇਹ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਵਿਦੁਰ ਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਉਹ ਉਥੋਂ ਚਲ ਪਵੇਗਾ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਸੰਸਾਰਕ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਰਹਿ ਫੜ ਲਈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗਾਂਧਾਰੀ ਨੇ ਵੀ ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਯਾਤਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।