ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਦੁਰ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਨ ਮੈਤਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲੋਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪਿਆਸ ਮਿਟਾ ਕੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕਉਸ਼ਾਰਵ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਵੱਲ ਅਦਵਿੱਤੀਯ ਭਕਤੀ ਬਣ ਗਈ; ਫਿਰ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਧਰਮਪੁਤ੍ਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਯੁਯੁਤ्सੂ, ਸੂਤ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਾ ਨਾਲ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਸੁਭਦ੍ਰਾ, ਉੱਤਰਾ, ਕ੍ਰਿਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਠ ਕੇ, ਐਸਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਾਨ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਿਦੁਰ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲੱਗੇ, ਅਦਬ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲੋਨ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਕ ਤੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕੀਤਾ, ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, "ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਉਹ ਸਮੇਂ ਯਾਦ ਹਨ, ਜਦ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਸਰੇ ਹੇਠ ਸੁਖੀ ਸੀ, ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਜ਼ਹਿਰ, ਅੱਗ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਈ? ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵੇਖੇ? ਪਰਮ ਭਗਤ ਜਿਹੇ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।" "ਸਾਡੇ ਮਿਤਰ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ? ਯਾਦਵ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਹਨ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਗੱਲ, ਜਿਹੜੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਖੀ-ਸੁਣੀ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਛੁਪਾ ਲਈ। ਉਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਤੇ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਗੱਲ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਵਿਦੁਰ ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖੇਡ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਆਰਯਮਾ ਨੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸ਼ੂਦਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਪੋਤਾ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਮਹਾਨ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਚ ਚਿੱਤ ਲਾ ਕੇ, ਬੇਖ਼ਬਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ, ਜੋ ਜਿੱਤਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਨ! ਜਲਦੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ, ਵੇਖੋ, ਖ਼ਤਰਾ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ, ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪਰਮ ਸਮਾਂ, ਪਰਮੇਸ਼्वर, ਸਾਡੇ ਲਈ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਾਨ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ, ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਜਿਵੇਂ ਧਨ ਆਦਿ? ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਮਿੱਤਰ, ਪੁੱਤਰ—ਸਭ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਜਵਾਨੀ ਚਲੀ ਗਈ; ਤੇਰਾ ਆਪ ਵੀ ਬੁੱਢਾਪੇ ਨਾਲ ਘਲ ਗਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਹੋਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਜੀਊਣ ਦੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਭੀਮ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਵੀ, ਇੱਕ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ, ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਅੱਗ ਲਾਈ, ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਤਨੀ ਦੀ ਇਜ਼ਤ ਲੁੱਟੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਧਨ ਲੁੱਟਿਆ—ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਜਾਨ ਦੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੁਣ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਤੇਰਾ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ, ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਯੋਗ, ਜੀਊਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਬੁੱਢਾਪੇ ਨਾਲ ਘਿਸ ਕੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਲੋੜ ਗਵਾ ਲਈ, ਜੋ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ ਘਰ ਛੱਡ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਵੋ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸੋ; ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਸਮਾਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਵਿਦੁਰ ਦੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਸੁਬਲਾ ਦੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਧੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਨਿਭਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ, ਆਪਣਾ ਰਾਜ-ਦੰਡ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਜੀਵ ਆਖ਼ਰੀ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਨੇ ਸਾਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਕੇ, ਯਜਨ ਕਰਵਾਏ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ, ਗਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਘਰ ਗਿਆ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਪਿਤਾ ਜਾਂ ਸੁਬਲਾ ਦੀ ਧੀ (ਗਾਂਧਾਰੀ) ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਥੇ, ਸੰਜਯਾ ਨੂੰ ਬੈਠਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਗਾਵਲਗਨ! ਸਾਡਾ ਵੱਡਾ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਮਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਚਾਚਾ, ਸਾਡਾ ਮਿਤਰ, ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਕਿਉਂਕਿ, ਸ਼ਾਇਦ, ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹੋਣ ਕਿ ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਹਾਂ, ਤੇ ਹੁਣ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਗੰਗਾ ਤੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੈਣ।" "ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਪਾਂਡੂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਸਾਡੇ ਚਾਚਿਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਮਿਤਰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ?" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੰਜਯਾ, ਦਇਆ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੰਝੂ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਸੰਜਯਾ ਨੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਸੰਜਯਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ! ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਪਿਆਂ ਜਾਂ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਹੇ ਬਾਹੁਬਲੀ! ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਠੱਗ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।" ਉਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਤੁੰਬੁਰੂ ਸਮੇਤ ਆਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਉੱਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ! ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਾਪੇ ਕਿੱਥੇ ਗਏ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਤਪ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਸਾਰਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਬੋਲ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਗਾਂਵਾਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਖੂਟੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਜੀਵ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।