ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਾਇਤ ਅਤੇ ਅਚਲ—ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਰਚਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਿਰਫ ਭਾਗਵਾਨ ਭਗਿਆਸ਼ਾਲੀ ਜਨਾਂ ਵਲੋਂ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਵਿਅਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜੇਤ੍ਯ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਮੋਹਕ ਲੀਲਾ ਨੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਦਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਰੂਪ ਚਾਨਣੀ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਦੀਵਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜਗਤ ਅੱਗੇ ਪਰਗਟ ਕੀਤੀ—ਉਸ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਦੁਰ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲੋਂ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਦੁਰ ਜੀ ਨੇ ਕੌਸ਼ਾਰਵ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਗੋਵਿੰਦ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਪੁੱਛਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ—ਧਰਮਪੁਤ੍ਰ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਯੁਯੁਤ्सੁ, ਸੂਤ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਅਤੇ ਪૃਥਾ (ਕੁੰਤੀ) ਦੇ ਨਾਲ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਸੁਭਦ੍ਰਾ, ਉੱਤਰਾ, ਕ੍ਰਿਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਵਿਦੁਰ ਜੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਾਨ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲੋਚ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਸਨ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਵਿਦੁਰ ਜੀ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਏ, ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਅਸੀਂ ਯਾਦ ਹਾਂ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਆਸ਼ਰੇ ਹੇਠ, ਅਤੇ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਅੱਗ—ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਪਾਇਆ ਸੀ?" "ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕੀਤਾ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ?" ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ, ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।" "ਕੀ ਸਾਡੇ ਮਿਤਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ? ਕੀ ਯਾਦਵ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਹਨ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਵਿਦੁਰ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਅਸਹਿਣੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਤੋਂ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਬਚ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਬੜੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਤਾਇਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਆਰਯਮਾ ਨੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਕਿ ਯਮਰਾਜ, ਸ਼੍ਰਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸ਼ੂਦਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਮਹਾਨ ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਪਰ, ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਤ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ—ਜੋ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਹੈ ਤੇ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੁਰ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਹਾਲਾਤ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਲਦੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ; ਵੇਖੋ, ਕਿਵੇਂ ਖਤਰਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।" "ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ; ਇਹ ਪਰਮ ਸਮਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ, ਸਾਡੇ ਸਭ ਲਈ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਸਮੇਤ, ਵੱਧ ਲਿਆ, ਤੇ ਲੋਕ ਅਚਾਨਕ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਧਨ ਆਦਿ—ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਹੈ?" "ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਮਿਤਰ, ਪੁੱਤਰ—ਸਭ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਜਵਾਨੀ ਚਲੀ ਗਈ; ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।" "ਹਾਏ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ, ਇਕ ਸੰਭਾਲਕ ਵਾਂਗ, ਭੀਮ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।" "ਅੱਗ ਲਾਈ ਗਈ, ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਹੋਈ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਧਨ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੁਣ ਕੀ ਬਚਿਆ?" "ਇਹ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਵੀ, ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਬੁਢ਼ਾਪੇ ਨਾਲ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਪੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਖੋਹ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹੀ ਜਣੇਆ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਿਛੋੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ, ਘਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਓ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦਿਉ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ, ਸਮਾਂ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਵਿਦੁਰ ਵਲੋਂ ਜਗਾਏ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੋਹ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਡੋਰੀ ਕੱਟ ਕੇ, ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਦੱਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸੁਬਾਲਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਗਾਂਧਾਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਤਮ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ), ਸਭ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਕੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ, ਗਾਇ, ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਸੋਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਪਰ ਉਥੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਜਾਂ ਸੁਬਾਲਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ। ਉੱਥੇ, ਸੰਜਯਾ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, "ਹੇ ਗਾਵਲਗਣ, ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" "ਅਤੇ ਮਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਤੇ ਮਾਮਾ, ਜੋ ਸਾਡਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਸ਼ਾਇਦ, ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹੋਣ ਕਿ ਮੈਂ ਅਕਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੈਣ ਲਈ," ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। "ਜਦ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਪਾਂਡੂ ਜੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਮਾਮਿਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਮਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਾਡੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ?" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਸੰਜਯਾ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੱਥੀਂ ਪੋਂਝ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਸੰਜਯਾ ਨੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੁ ਨੂੰ, ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਹੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਪਿਆਂ ਜਾਂ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਫਿਰ, ਉਥੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ, ਤੁੰਬੁਰੂ ਨਾਲ ਆਏ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਉੱਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਪੂਜਨੀਯ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਮਾਪੇ ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਹਨ, ਨਾ ਇਹ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਕਰਮ-ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਆਰ, ਵਿਛੋੜਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਰਾਗ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ।