ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਅਜਨਮਾ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਦਾ, ਟਿਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ—ਹੇ ਅਚੂਤ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਨਵੀਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਚਲਦੀਆਂ-ਅਚਲ ਦੁਨੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਿਵਾਸ ਸਿਰਫ ਧਨਵੰਤ ਭਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ ਦੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਚਿਰਾਗ ਹੈ ਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਿਦੁਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮੈਤਰੇਯਾ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲੋਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਦੁਰ ਜੀ ਕਉਸ਼ਾਰਵ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ ਵੱਲ ਅਖੰਡ ਭਕਤੀ ਵਧਦੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਹਦੇ ਭਰਾ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਯੁਯੁਤ्सੁ, ਸੂਤ, ਕ੍ਰਿਪ, ਪ੍ਰਿਥਾ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਸুভਦ੍ਰਾ, ਉੱਤਰਾ, ਕ੍ਰਿਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ— ਸਭ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉੱਠ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਾਣ ਆ ਗਏ ਹੋਣ, ਵਿਦੁਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲੋਚ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਲਈ ਸੀਟ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਆਮਦੀਦ ਕਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਥਾਂ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਝੁਕ ਕੇ, ਸਭ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਂ ਸਮੇਤ, ਜ਼ਹਿਰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਪਾਇਆ ਸੀ? ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਵਰਗੇ ਭਗਤ ਆਪ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹੋ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਸਾਡੇ ਦੋਸਤ-ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ? ਕੀ ਯਾਦਵ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ? ਧਰਮਰਾਜ ਵਲੋਂ ਇੰਝ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਅਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਵਾਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਦਇਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਉਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ, ਵਿਦੁਰ ਉੱਥੇ ਰਹੇ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਰਹੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਇਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਅਰਯਮਾ ਨੇ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਦਕਿ ਯਮਰਾਜ, ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਸੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਮਹਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਲੋਕ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਮਾਂ, ਜੋ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਣਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਲਦੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਓ, ਵੇਖੋ, ਮੁਸੀਬਤ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੜਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।” “ਇੱਥੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪਰਮ ਸਮਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ, ਸਾਡੇ ਸਭ ਲਈ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਜਿਸ ਕੋਲੋਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਸਮੇਤ, ਵੀ ਛੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੋਕ ਅਚਾਨਕ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਦੌਲਤ ਆਦਿਕ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ।” “ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਦੋਸਤ, ਪੁੱਤਰ—ਸਭ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਜਵਾਨੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਆਪਾ ਬੁੱਢੇਪੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ।” “ਹਾਏ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ, ਇਕ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ, ਭੀਮ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ।” “ਅੱਗ ਲਾਈ ਗਈ, ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਉਡਾਈ ਗਈ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਦੌਲਤ ਲੁੱਟੀ ਗਈ—ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹੋਰ ਕੀ ਬਚਿਆ?” “ਇਹ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਵੀ, ਹੇ ਦਇਆਯੋਗ, ਜੀਉਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਣਚਾਹੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਇਕ ਦਿਨ ਬੁੱਢੇਪੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਕੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ।” “ਜੋ ਮਨੁੱਖ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਗਵਾ ਕੇ, ਅਲਿਪਤ ਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਗਿਆਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਜੋ, ਆਪਣੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਕੇ, ਘਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸਾ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਾ ਦੱਸ; ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ, ਸਮਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਆਪਣੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਵਿਦੁਰ ਵਲੋਂ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਲੋਂ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸੁਬਲਾ ਦੀ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਈ, ਆਪਣੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਲਾਠੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ), ਸਭ ਨਾਲ ਸੁਲਹ ਕਰਕੇ, ਅੱਗਨਿ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ, ਗਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੋਨਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਮਾਪੇ ਜਾਂ ਸੁਬਲਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਉੱਥੇ, ਸੰਜਯਾ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ, “ਹੇ ਗਾਵਲਗਣ, ਸਾਡੇ ਵੱਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੰਝੇ ਹਨ, ਕਿੱਥੇ ਹਨ?” “ਅਤੇ ਮਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਸਾਡਾ ਚਾਚਾ, ਜੋ ਸਾਡਾ ਮਿੱਤਰ ਸੀ, ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਸ਼ਾਇਦ, ਉਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਮੂਰਖ ਹਾਂ ਤੇ ਹੁਣ ਸੱਜਣ-ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਗੰਗਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਹੋਣ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲੈਣ ਲਈ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। “ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਪਾਂਡੂ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਚਾਚਿਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ?” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦਇਆ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੰਜਯਾ, ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਪੂੰਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਸੰਜਯਾ ਨੇ ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਸੰਜਯਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ, ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਮਾਪਿਆਂ ਜਾਂ ਗਾਂਧਾਰੀ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਮੈਨੂੰ ਛਲ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੁੰਬੁਰੂ ਸਮੇਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਉੱਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।