ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸ੍ਰੀਧਰ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਜੋ ਹਰਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਯਤਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਦਾਤੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦੁਜਾਤੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਬਹੁਤ ਹੀ ਧੰਨ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਾਰਾਇਣ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਸਰਬ-ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪੂਜਦੇ ਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ, ਮਹਾਨ ਮুনি ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੱਚ, ਫਿਰ ਤੋਂ ਯਾਦ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕਰਤਬਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਹਿਮਾ-ਪੂਰਨ ਚਰਿਤਰ ਸੁਣਾਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ, ਅਟੱਲ ਮਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ, ਇਸ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸ ਦੇ ਦਵਾਦਸ਼ੀ ਜਾਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਵੈ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਮਥੁਰਾ ਜਾਂ ਦੁਆਰਕਾ ਵਿੱਚ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ, ਪਿਤਰ, ਮਨੂ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਭੀ, ਗਾਉਣ ਜਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਦੁਜਾਤੀ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸ਼ਹਦ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਗਤ ਦਿਲੋਂ, ਦੁਜਾਤੀ, ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪ ਉਚਾਰਿਆ। ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗਿਆਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਰਾਜ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਵੈਸ਼ਯ ਧਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਹਰੀ—ਜੋ ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀ ਮੈਲ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਦੀ ਸਦਾ ਮਹਿਮਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ; ਪਰ ਇੱਥੇ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਸ਼ਲੋਕ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਅਜਨਮੀ, ਅਨੰਤ, ਸਤਿਆ ਸਰੂਪ! ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਲਯ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਤੁਹਾਡੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ ਭੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ—ਹੇ ਅਚੂਤ! ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਸਥਿਰ ਤੇ ਚਲਾਇਤ ਜਗਤ ਰਚਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਧਾਮ ਕੇਵਲ ਧੰਨ-ਵਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੈਂ ਵਿਆਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ (ਸ਼ੁਕਦੇਵ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ, ਅਤੇ ਅਜੈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮੋਹਕ ਲੀਲਾ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪੁਰਾਣ, ਸੱਚ ਦਾ ਚਿਰਾਗ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ, ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਵਿਦੁਰਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮੈਤਰੇਯਾ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲੋਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਲੈ ਚੁੱਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਵਿਦੁਰਾ ਨੇ ਕਉਸ਼ਾਰਵ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ, ਉਹ ਗੋਵਿੰਦ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨਨ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਧਰਮਪੁਤ੍ਰ (ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ) ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਯੁਯੁਤ्सੁ, ਸੂਤ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਾ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਗਾਂਧਾਰੀ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਸੁਭਦ੍ਰਾ, ਉੱਤਰਾ, ਕ੍ਰਿਪੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਸਭ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉੱਠ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਿੰਦ ਵਾਪਸ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਵਿਦੁਰਾ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਸਹਿਤ ਮਿਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪਿਆਰ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਵਿਦੁਰਾ ਨੇ ਭੋਜਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਆਰਾਮ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ: "ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪਲੇ-ਬੜੇ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਅੱਗ—ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ? ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕੀਤਾ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਮੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ? ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੇ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਨੂੰ ਵਸਾ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਜਿਹੇ ਭਗਤ ਆਪ ਹੀ ਤੀਰਥ ਹਨ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਮਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ—ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ? ਕੀ ਯਾਦਵ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖੀ ਹਨ?" ਧਰਮਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ ਵਿਦੁਰਾ ਨੇ ਹਰ ਗੱਲ ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਦੇਖੀ, ਉਸੇ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਇਆਵਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ, ਇਲਾਜ਼ਤਾਂ ਅਤੇ ਅਸਹਿਣੀ ਘਟਨਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਵਿਦੁਰਾ ਉਥੇ ਰਿਹਾ, ਸਨਮਾਨਤ ਅਤੇ ਸੁਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਆਰਯਮਾ ਨੇ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਦਕਿ ਯਮ, ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੌ ਸਾਲ ਲਈ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਪੋਤਾ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਸਨ, ਪਰਮ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ ਤੇ ਅਸਾਵਧਾਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ, ਸਮਾਂ—ਜੋ ਬੜਾ ਦੁਰਜੈ ਹੈ—ਅਣਭਿੱਟਾ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੁਰਾ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਲਦੀ ਚਲੇ ਜਾਓ; ਵੇਖੋ, ਮੁਸੀਬਤ ਨੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ, ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਪਰਮ ਸਮਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਡੇ ਸਭ ਲਈ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਜਾਨ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਅਚਾਨਕ ਵਿਛੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਧਨ ਆਦਿ ਦੀ, ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਕਰੀਏ। ਪਿਤਾ, ਭਰਾ, ਦੋਸਤ, ਪੁੱਤਰ—ਸਭ ਮਾਰੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਜਵਾਨੀ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਆਪ ਵੀ ਬੁੱਢੇਪੇ ਨਾਲ ਘਸ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਪਰਾਏ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੂੰ, ਇਕ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਭੀਮ ਦੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਲਾਈ ਗਈ, ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਤਨੀਆਂ ਦੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਹੋਈ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਧਨ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ—ਜੋ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਵਾ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੁਣ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ? ਇਹ ਸਰੀਰ ਵੀ, ਹੇ ਦਰਦ-ਭਰੇ, ਜੀਊਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਚਾਹਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਬੁੱਢੇਪੇ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ, ਪੁਰਾਣੇ ਕਪੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਛੱਡ ਜਾਵੇਗਾ।