ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਵੈਕੁੰਠ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਛਾਂ-ਸਰੂਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਆਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਲੀ ਯੁਗ ਆਇਆ, ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਕੂੜੇ ਮਤਾਂ ਨੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਮੁਕਤੀ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਵੈਕੁੰਠ ਚਲੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ—ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਸੋਚਾਂਗਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭਗਤੀ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਯੁਗ ਕਲੀ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਘਰ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਜੋ ਜੀਵ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਨ—even ਜੇ ਪਾਪੀ ਵੀ ਹੋਣ—ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੰਦਰ ਜਾ ਸਕਣਗੇ।” ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੂਪ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਭੂਤ, ਨਾ ਪ੍ਰੇਤ, ਨਾ ਰਾਖਸ਼, ਨਾ ਹੀ ਅਸੁਰ—ਕੋਈ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਵੇਦ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਕਰਮ—ਹਰੀ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਗੋਪੀਆਂ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ, ਭਗਤੀ—ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਭਗਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਵਰਤ, ਹੋਰ ਤੀਰਥ, ਹੋਰ ਜੋਗ, ਹੋਰ ਯਜ, ਹੋਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਰਚਾ—ਇਹ ਸਭ ਬੇਕਾਰ ਹਨ; ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਇਹ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਸੁਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਧੰਨ ਹੈਂ! ਤੇਰੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਿ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੀ; ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗੀ। ਹੇ ਦਇਆਲੂ ਮੁਨੀ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ।” ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਭਗਤੀ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਦਿਲ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਮਲਿਆ ਤੇ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ, “ਹੇ ਗਿਆਨ, ਜਲਦੀ ਜਾਗ! ਹੇ ਵੈਰਾਗ, ਜਾਗ!” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪਾਠਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਜਾਗੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਖੁਲਦੀਆਂ, ਉਹ ਹੰਸਾਂ ਵਰਗੇ ਜੁਆਈਆਂ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਸਲੇਟੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ, “ਇਹ ਨੀਂਦ ਕਿਵੇਂ ਆਈ? ਇਹਨੀ ਬੁੱਢੀ ਉਮਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: “ਹੇ ਮੁਨੀ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਤੇਰਾ ਯਤਨ ਜ਼ਰੂਰ ਫਲ ਦੇਵੇਗਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” “ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਨੇਕੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਗੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨੇਕ ਕੰਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ।” ਇਹ ਸੁਚੱਜੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ, “ਇਹ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਹਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਸਲੀ ਰਾਜ਼ ਤਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਕੇੜਾ ਉਪਾਅ, ਕੇੜਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ?” “ਉਹ ਨੇਕ ਲੋਕ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਣਗੇ, ਉਹ ਉਪਾਅ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਣਗੇ? ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ?” ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੀਰਥ ਗਏ, ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਗਏ।” ਇਹ ਗੱਲ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਣੀ ਗਈ, ਪਰ ਸੋਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ,’ ਕੁਝ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਇਹ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ,’ ਕੁਝ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੱਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ; ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀਆਂ ਘੋਸ਼ਣਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਤ੍ਰਿਅਦ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਈ, ਲੋਕ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਚੁਪਚਾਪ ਕਹਿੰਦੇ, “ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ।” ਨਾਰਦ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਮਝ ਨਾ ਆਈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਪਲੱਬਧ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਬਦਰੀਕਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਏ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤਪ ਕਰਣ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੇਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਸਨਕ ਆਦਿਕ—ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬੋਲਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ, ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹਾਂ। ਹੇ ਕੁਮਾਰਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਯੋਗੀ, ਗਿਆਨੀ, ਪੰਜ ਰੋਕਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪਹਿਲਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪੂਰਵਜ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਹਰੀ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੀਲਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋ।