ਕਦੇ ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਿਪਤਾ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ—ਉਹ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ? ਪਰ ਭਗਤੀ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਤੂੰ ਬੁਲਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਹਰੇਕ ਘਰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨੀਚਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ, ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਤਿੰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ—ਸਤਯੁਗ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤੇ ਦੁਆਪਰ—ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸੀ। ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕਰਕੇ, ਸਚੇਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਅਨੰਦਮਈ ਭਗਤੀ ਨੂੰ, ਰਚਿਆ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਤੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਹੱਥ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, "ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ।" ਤੂੰ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਮਨ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰਿ ਪਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਤੇਰਾ ਦਾਸੀ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਇਆ। ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣਾ ਛਾਂ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਦੁਆਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਕੂ-ਵਾਦ ਨੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਾਪਸ ਵੈਕੁੰਠ ਚਲੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੀ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ-ਵੈਰਾਗ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ। ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਉਪੇਖਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਪਾਇ ਸੋਚਾਂਗਾ। ਸੋਹਣੀਏ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਘਰ, ਹਰ ਜਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾਵਾਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਪਾਪੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੂਪੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਜੀਵ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੁਪਨੇ 'ਚ ਵੀ, ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ। ਨਾ ਭੂਤ, ਨਾ ਪ੍ਰੇਤ, ਨਾ ਰਾਖਸ਼, ਨਾ ਅਸੁਰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵੀ ਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਾ ਵੇਦ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਕਰਮ—ਕਿਸੇ ਰਾਹੀਂ ਹਰਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ, ਭਗਤੀ—ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਕੇਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਵਰਤ, ਤੀਰਥ, ਯੋਗ, ਯੱਗ ਜਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ—ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦੋਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਇਹ ਅਸਲ ਸੁਭਾਅ ਸੁਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਬੋਲੀ। ਭਗਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਨਾਰਦ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਧੰਨ ਹੋ! ਤੁਹਾਡਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੀ, ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਰਹਾਂਗੀ। ਹੇ ਦਇਆਲੂ ਮੁਨੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹਨ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਓ, ਜਗਾਓ।" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੰਨਾਂ ਕੋਲ ਮੂੰਹ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ: "ਹੇ ਗਿਆਨ, ਜਲਦੀ ਜਾਗ! ਹੇ ਵੈਰਾਗ, ਜਾਗ!" ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ ਤੇ ਗੀਤਾ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਠੇ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਉਬਾਸੀਆਂ ਲੈਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਰੰਗ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਉਹ ਮੁੜ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰੀਏ। "ਆਖਿਰ ਇਹ ਨੀਂਦ ਤੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?" ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਾਂਗੋਂ ਇੱਕ ਵਾਣੀ ਆਈ: "ਹੇ ਮੁਨੀ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਤੇਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਫਲ ਲਿਆਵੇਗੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁਕਤ, ਤੂੰ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਤੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਤੁਰ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਭਗਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ।" ਇਹ ਸਾਫ ਆਕਾਸ਼-ਵਾਣੀ ਸਭ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ, "ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਆਕਾਸ਼-ਵਾਣੀ ਵੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ ਹੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਇ, ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ?" "ਉਹ ਪੁੰਨ ਵਾਲੇ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਣਗੇ, ਉਹ ਮਾਰਗ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਣਗੇ? ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼-ਵਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ?" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋ ਨੂੰ ਉਥੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੀਰਥ ਤੀਰਥ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ।" ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਸੁਣੀ, ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਝ ਨਾ ਆਖਿਆ। ਕੁਝ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਕੁਝ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਇਹ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਕੁਝ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਚਲਾਓ ਪੈ ਗਿਆ, ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ; ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ ਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀ ਉਚਾਰਨਾ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਗੀ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਤ੍ਰਿਓੜੀ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੋਰ ਕੋਈ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ।" ਨਾਰਦ—ਜੋ ਯੋਗੀ ਵੀ ਸੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਮਝ ਨਾ ਆਈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ?