ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਭਕਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬੱਚੇ, ਤੁਸੀਂ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ? ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਣਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ, ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ, ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਭਕਤੀ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਮਣਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਪਹਿਲੀ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ्य—ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਰਹੇ; ਪਰ ਕਲਿ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚਯ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨ ਸਵਰੂਪ ਨੇ ਤੈਨੂੰ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤ—ਸਿਰਜਿਆ। ਭਕਤੀ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ।” ਭਕਤੀ ਨੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਤੇ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਤੇਰਾ ਦਾਸੀ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ्य—ਇਹ ਦੋ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ-ਸਵਰੂਪ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਛਾਂ-ਸਵਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ्य ਨਾਲ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਆਈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਕਲਿ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤੀ ਵਿਅਧ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੈਕੁੰਠ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੁਕਤੀ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ; ਤੇ ਇਹ ਦੋ, ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਹੀ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਕਲਿ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ्य—ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੋ ਗਏ; ਪਰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਸੋਚਾਂਗਾ। “ਸੁੰਦਰ ਭਕਤੀ, ਕਲਿ-ਯੁਗ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਯੁਗ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਘਰ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।” “ਹੋਰ ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਵਾਂਗਾ।” “ਕਲਿ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਨ—ਭਾਵੇਂ ਪਾਪੀ ਹੋਣ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਸਦਾ ਪਿਆਰ-ਰੂਪ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁਧ ਜੀਵ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ।” “ਭੂਤ, ਪ੍ਰੇਤ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵੀ ਪਰਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।” “ਤਪ, ਵੇਦ, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ; ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਇਸ ਲਈ ਹੈ।” “ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਿਆਰ-ਰੂਪ ਭਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕਲਿ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਭਕਤੀ, ਭਕਤੀ—ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।” “ਜੋ ਭਕਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਦੁਖ ਸਹਿਆ।” “ਪ੍ਰਣ, ਯਾਤਰਾ, ਯੋਗ, ਯਜ, ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਾਫੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ। ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਰਦ ਦੇ ਮੁੱਖੋਂ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਸਵਰੂਪ ਸੁਣਕੇ, ਭਕਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਨਾਰਦ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਭਕਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਨਾਰਦ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਧਨਿਆ ਹੋ! ਤੁਹਾਡਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡਾਂਗੀ ਨਹੀਂ; ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਾਂਗੀ।” “ਦਇਆਲੂ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਦੁਖ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਸ਼-ਹੀਨ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਓ, ਜਗਾਓ।” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ਭਕਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਕੋਲ ਲਿਆ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਗਿਆਨ, ਜਲਦੀ ਜਾਗੋ! ਵੈਰਾਗ्य, ਜਾਗੋ!” ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀਆਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਬਹੁਤ ਜਤਨ ਨਾਲ, ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਦੋਵੇਂ, ਅੱਖਾਂ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕੇ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਉਬਾਸੀ ਲੈਂਦੇ, ਸਰੀਰ ਸੁੱਕੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਪੀਲੇ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਦੁਬਲੇ, ਫਿਰ ਸੁੱਤੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ, ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਕੀ ਕਰਣ। “ਅਹ, ਇਹ ਨੀਂਦ ਕਿਵੇਂ ਆਈ, ਇਹ ਬੁੱਢਾਪਾ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?” ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, “ਰਿਸ਼ੀ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਜਤਨ ਫਲ ਲੈ ਆਵੇਗਾ, ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।” “ਇਸ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮ ਕਰੋ। ਉੱਤਮ ਲੋਕ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਤੁਹਾਡਾ ਕਰਮ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਜਦ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿੱਚੋਂ ਨੀਂਦ ਤੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਭਕਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ।” ਇਹ ਸਾਫ ਆਵਾਜ਼ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸਭ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ, “ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।” ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਸ ਦੇਵ-ਵਾਣੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਾਮਲਾ ਅਜੇ ਵੀ ਗੁਪਤ ਹੈ। ਉਹ ਕੀ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ?” “ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਣਗੇ, ਉਹ ਸਾਧਨ ਕਿਵੇਂ ਦੇਣਗੇ? ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼-ਵਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ?” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਰਿਸ਼ੀ ਚਲੇ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੀਰਥ 'ਤੇ, ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ। ਇਹ ਹਾਲ ਸਭ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਨਾ ਬੋਲਿਆ। ਕੁਝ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ; ਕੁਝ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਭੱਜ ਗਏ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹਲਚਲ ਹੋ ਗਈ, ਹੈਰਾਨੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ; ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਲ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਈ। ਜਦ ਭਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ्य ਦੀ ਤ੍ਰਿਯਾ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਈ, ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ, “ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼, ਭਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ्य ਦੀ ਜਾਗਰਤੀ ਲਈ, ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਉਪਾਅ ਅਜੇ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।