ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਸਾਰੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਭਗਤੀ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ, "ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ! ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਸੁਣੋ।" ਭਗਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਵਾਕਈ ਧੰਨ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਸਾਰੇ ਸਿਧੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨੇ ਵੱਡੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਵਾਹ-ਵਾਹ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਵਾਣੀ ਰਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ! ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲੀ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਮੰਗਲ ਦੇ ਘਟ, ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।" ਹੁਣ, ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਬੇਟੀ, ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ, ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਭਗਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਗਵਾਲਣਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਨਾਰਦ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਪਰ ਭਗਤੀ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਤਾਂ ਨੀਵਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹਨ, ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪਰਮ-ਚੇਤਨ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਉਸੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਹੈਂ, ਸੁੰਦਰ ਆਨੰਦ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ। ਤੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, 'ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?' ਤਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, 'ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ।' ਤੂੰ ਇਹ ਆਗਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ, ਤੇ ਹਰਿ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਤੇਰਾ ਦਾਸੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ।" "ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਤੂੰ ਛਾਂ-ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈਂ। ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ, ਕੂਪਥੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਵੈਕੁੰਠ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੁਕਤੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਕੇ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਸੋਚਾਂਗਾ।" "ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭਗਤੀ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਯੁੱਗ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਘਰ, ਹਰ ਜਨ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਉਤਸਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦੇ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲਾਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਪਾਪੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੰਦਰ ਜਾ ਸਕਣਗੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੂਪ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਭੂਤ, ਨਾ ਪ੍ਰੇਤ, ਨਾ ਰਾਖਸ, ਨਾ ਅਸੁਰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਵੇਦ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹਰਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਾਹਰਨ ਗੋਪੀਆਂ ਹਨ।" "ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਭਗਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਭਗਤ ਦਾ ਉਪਹਾਸ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਿਆ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਵਰਤ, ਹੋਰ ਤੀਰਥ, ਹੋਰ ਯੋਗ, ਹੋਰ ਯੱਗ, ਹੋਰ ਗਿਆਨ-ਚਰਚਾ—all are enough—ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਦੋਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਇਹ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਦਰਸਾਇਆ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ, ਜੋ ਸਰਬ ਮੰਗਲ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, 'ਹੇ ਨਾਰਦ! ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਧੰਨ ਹੈਂ! ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੀ, ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵੱਸਦੀ ਰਹਾਂਗੀ। ਹੇ ਦਯਾਲੁ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਬੇਹੋਸ਼ ਪਏ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ, ਜਗਾ।'" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਭਗਤੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਗੜ ਕੇ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਗਿਆਨ, ਜਲਦੀ ਜਾਗ! ਹੇ ਵੈਰਾਗ, ਜਾਗ!' ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰੰ-ਵਾਰ ਵੇਦ, ਵੈਦਾਂਤ ਤੇ ਗੀਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਕੁਝ ਜਾਗੇ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਉਬਾਸੀਆਂ ਲੈਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਰੰਗ-ਹੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।" "ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਮੁੜ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹ ਨੀਂਦ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ, ਇਹਨਾ ਨੂੰ ਐਨੀ ਬੁੱਢੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਈ?' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਭਾਰਗਵ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਾਣੀ ਆਈ: 'ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਤੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਜਰੂਰ ਫਲ ਲਿਆਵੇਗੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।' ਉਸ ਵਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨਗੇ।' 'ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁੰਨਯ ਕਰਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਭਗਤੀ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ।'" "ਇਹ ਆਕਾਸ਼-ਵਾਣੀ ਸਾਰੇ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, 'ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ।' ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਇਹਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਸਲ ਰਾਜ਼ ਤਾਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਰਗ ਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ?' 'ਉਹ ਪੁੰਨਯਾਤਮਾ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਣਗੇ, ਉਹ ਮਾਰਗ ਕਿਵੇਂ ਦੇਣਗੇ? ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼-ਵਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ?'" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਤੀਰਥ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।