ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਸ਼ੌਰੀ ਨੇ ਦੂਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਏ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਕਿ ਹੁਣ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਰੁ ਦੇਸ਼, ਜਾਂਗਲ, ਪਾਂਚਾਲ, ਸ਼ੂਰਸੈਨ, ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਮਤੱਸ, ਤੇ ਸਾਰਸਵਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਮਰੁਧਨਵਾ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੌਵੀਰ ਤੇ ਆਭੀਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਰਗਵ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਘੋੜੇ ਕੁਝ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਹਰਿ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਮਿਲਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਸੇਵਕ ਤੇ ਸਾਥੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਸਾਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾ ਸਕੀਏ; ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।" ਉਹ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀ ਬੋਲੀ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਗੁਣ ਗਾਵੇ, ਸਾਡੇ ਕੰਨ ਤੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨ, ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਸਾਡਾ ਸਿਰ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਵਿਆ ਰਹੇ, ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਜੋ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਮੋਰਢੀ ਨਾਲ ਬੱਧੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਮੁਸਕੁਰਾ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਇਆਲੁ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ, ਦੌਲਤ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਦ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਗਏ ਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੇਕ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਭਗਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੋਈ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੀ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਜਾਵੋ, ਨਲਕੂਬਰਾ! ਜਿਹੜੀ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਤੁਸੀਂ ਮੰਗੀ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਦੇ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ, ਮੋਰਢੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਉਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਹੋਣ, ਭਗਤੀ ਬਿਨਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਰਮ, ਜਨਮ ਆਦਿਕ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਲਾਗੂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਇਆ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਰਤਾ-ਪਣ ਦਾ ਭਰਮ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕਲਪ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੁੱਖ ਤੇ ਗੌਣ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆਵਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਮਾਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਕਲਪ ਦਾ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਪਦਮ ਕਲਪ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ ਸ਼ੌਨਕ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਿਦੁਰ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਭਗਤ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਵਿਦੁਰ ਅਤੇ ਕਉਸ਼ਾਰਵ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ; ਜਾਂ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਕਿਉਂ ਘਰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।" ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਤਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਅੰਤਰਨਿਵਾਸੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧੀ? ਇਹ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।" ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਅਸੁਰ ਮਾਇਆ, ਜੋ ਮੋਹ ਦੇ ਮਾਹਰ ਹਨ, ਕੋਲ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਮਾਇਆ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕਿਲੇ ਬਣਾਏ—ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ—ਜੋ ਬੜੀ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਰੱਖਿਆ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਲਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵੈਰਤਾ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕੋਲ ਆਏ, ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ: "ਹੇ ਦੇਵ! ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਅਸੀਂ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਵਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ।" ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਡਰੋ ਨਾ," ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਉਹ ਹਥਿਆਰ ਕਿਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਬਾਣ ਨਿਕਲੇ; ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਅਦਿੱਖ ਰਹੇ ਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਦਕਾਰੀ ਦਿਸੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਮਾਇਆ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਯੋਗੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਛੂਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਉਰਜਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਭਰ ਆਏ। ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਧੂਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਟੁੱਟ ਗਈ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਜੀ ਨੇ ਉਥੇ ਹੋਰ ਉਪਾਏ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬੱਚੜਾ ਬਣੇ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਾਂ ਬਣੇ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਖੂਹ ਨੂੰ ਪੀ ਗਿਆ। ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਯੋਗੀ ਮਾਇਆ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਉਹ ਹੱਸਦੇ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹੇ, ਦੁਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ, ਚਾਹੇ ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਹੋਰ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਟਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਤਦ ਮਾਇਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਬਲ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਧਰਮ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ, ਸਮਪੱਤਾ, ਤਪ, ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਨੇ ਰਥ, ਸਾਰਥੀ, ਝੰਡਾ, ਘੋੜੇ, ਧਨੁਸ਼, ਕਵਚ, ਤੀਰ ਆਦਿ ਰਚੇ। ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਫੜਿਆ; ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੀਰ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹਰ ਨੇ ਤਿੰਨ ਅਜੈਯ ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਗਾਰੇ ਵੱਜੇ, ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੇਵ-ਵਿਮਾਨ ਆ ਗਏ। ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਏ, ਤੇ ਜੈ ਜੈਕਾਰ ਕੀਤੀ; ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਨੱਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਇਉਂ, ਤਿੰਨ ਕਿਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਪੁਰ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਲਯ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਦੇ ਇਹ ਕਰਮ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਖੇਡ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕੀ ਆਖੀਏ, ਇਹ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹ ਆਨਰਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜਮੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉੱਚਾ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।