ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸਦਾ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਸਨ? ਉਹ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ, ਛੁਹਦੇ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਨਾਲ ਬੈਠਦੇ, ਲੈਂਦੇ, ਖਾਂਦੇ ਰਹੇ ਸਨ—ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਦੇ ਦਿਲ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਏ। ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛਪਕਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਿਆਰ ਦੀ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਕਦੇ ਇੱਥੇ, ਕਦੇ ਉੱਥੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਵਗਦੇ ਹੰਜੂ ਰੋਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਇਹ ਸੋਚਦੀਆਂ ਕਿ ਉਸਦੇ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਅਸ਼ੁਭ ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਸ਼ੰਖ, ਭੇਰੀ, ਵੀਣਾ, ਪਣਵ, ਗੋਮੁਖ, ਧੁੰਦੁਰੀ, ਆਨਕ, ਘੰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕੁਰੁ ਵੰਸ਼ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤਲਬਗਾਰ ਸਨ, ਮਹਲਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਡਾਕੇਸ਼ਾ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਚਾਹਤੇ, ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹਥ ਥਾਮ ਕੇ ਚਿੱਟਾ ਛਤਰੀ ਲੈ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਉਦਧਵ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ, ਅਦਭੁਤ ਚਮਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਮਧੁਪਤੀ ਨੂੰ ਹਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ, ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਸਲ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੇ, ਕਈ ਢੁਕਵੀਂ, ਕਈ ਅਣ-ਢੁਕਵੀਂ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਅਪਰੰਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਕੌਰਵ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜੋ ਹਰ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ—ਇਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀਅ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਮਾਲਕ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਲੈ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਣੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਨਾਂ-ਰੂਪ ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾਂ ਤੇ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਰਚੇ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਚਲਾਇਆ। ਉਹੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਾਜ਼ਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਲ ਨਾਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਚਲਾਉਂਦਾ, ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਰਾਜੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਉਹ ਸਾਤ੍ਵਤ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ, ਧਨ, ਸੱਚ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਹੋ, ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਕਿੰਨਾ ਧੰਨ ਹੈ! ਮਧੁ ਦਾ ਜੰਗਲ ਕਿੰਨਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਪਤੀ, ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਆਨੰਦਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਸਥਲੀ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿੱਟਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਵਾਕਈ ਧੰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੱਸਦਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਰਿਆ ਚਿਹਰਾ ਸਦਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਤ, ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ, ਹੋਮ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਤੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ। ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਯੰਵਰ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਆਦਿ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਰਯ ਦੇ ਭਾਅ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਸੰਬ ਆਦਿ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਲਿਆਇਆ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਾਸ ਆਈਆਂ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਸਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਇੰਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਹਰੀ ਨੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੇ, ਮਧੁ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੀ ਚੌਕਸ ਫੌਜ ਭੇਜੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਸ਼ੌਰੀ ਨੇ, ਦੂਰੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਕੌਰਵਾਂ ਨੂੰ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾ-ਬੁਝਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸਜਣਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਰੁ, ਜੰਗਲ, ਪਾਂਚਾਲ, ਸ਼ੂਰਸੈਨ, ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾਵਰਤ, ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ, ਮਤਸਯ ਅਤੇ ਸਾਰਸਵਤ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਮਰੁਧਨਵਾਂ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੌਵੀਰਾਂ ਤੇ ਆਭੀਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਨਰਟ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਗਵ ਵੀ ਨਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਕੁਝ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹਰ ਥਾਂ, ਹਰਿ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯਥੋਚਿਤ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੋੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਚਾਰਾਗਾਹ ਲੱਭਣ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਰਜ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਦਾਸ ਤੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਸਾਡੀ ਬੋਲੀ ਤੇਰੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਸਾਡੇ ਕੰਨ ਤੇਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਣ ਵਿੱਚ, ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਡਾ ਮੱਥਾ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇ, ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇੰਝ, ਜਦੋਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੀ, ਗੋਕੁਲ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਜੋ ਮੋਰਚਾ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦਇਆਲੂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਕਿ ਧਨ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਅੰਨੀ ਹੋਈਆਂ ਜੁਬਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਦਵੀ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲੀ। ਜੋ ਭਲੇ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਜਾਓ, ਹੇ ਨਲਕੂਬਰਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਤੁਸੀਂ ਮੰਗੀ ਸੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਉਪਜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇੰਝ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ, ਉਹਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਉਸਦੇ ਕਰਮ, ਜਨਮ ਆਦਿ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਾਇਆ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾ ਕਿ ਕਰਤਾ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਨਕਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਉਪ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਪ, ਕਲਪ ਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਪਦਮ ਕਲਪ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ। ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵਿਦੁਰਾ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਵਿਦੁਰਾ ਅਤੇ ਕਉਸ਼ਾਰਵ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਗੱਲ ਆਤਮਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ; ਜਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੱਚ ਦੱਸਿਆ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸੁਜਨ, ਵਿਦੁਰਾ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਕਿਹੜੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਇਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜੋ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਖਿਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ।