ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਨਰਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਪਵਿੱਤਾ ਹੀ ਉਥੋਂ ਉਡ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਹਾਰ, ਲਾਲਚ, ਪਖੰਡ, ਕਟਕਸ਼ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਜੋਗ ਦਾ ਫਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭੈਸਾਂ ਵਾਂਗ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਹਨ। ਅਸਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਰਮ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਹਰ ਥਾਂ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ; ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਈਏ? ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਕੇ, ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੜਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ। ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਜੀ ਨੇ ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ, “ਇਹ ਵੀ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ!” ਭਗਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਵਾਕਈ ਧੰਨ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿੱਤ, ਜਿੱਤ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਇਕ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਰਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ! ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਪਾਈ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਮੰਗਲਤਾ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।” ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਨਾਰਦ ਜੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਬੇਟੀ, ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਫਿਰਦੀ ਹੈਂ? ਕਿਉਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਗਲ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਣਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ, ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ? ਪਰ ਤੂੰ, ਭਗਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਸੱਦੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੀਵਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸਨ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਉਸੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਹੈਂ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਮੂਰਤੀ ਵਜੋਂ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ: ‘ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?’ ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ: ‘ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ।’ ਤੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਦਾਸੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਵੈਕੁੰਠ ਵਿਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਧਰਤੀ ਤੇ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਛਾਇਆ-ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨ, ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਵੱਡੇ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਰਹੀ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ, ਮੁਕਤੀ ਕਟਕਸ਼ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਫੌਰਨ ਵੈਕੁੰਠ ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੁਕਤੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਏ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਸੋਚਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭਗਤੀ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਯੁੱਗ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੋਰ ਕਰਤੱਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਨਾਂ ਹੀ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲਾਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਜੀਵ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਨ—ਭਾਵੇਂ ਪਾਪੀ ਵੀ ਹੋਣ—ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੰਦਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੂਪ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਭੂਤ, ਨਾ ਪ੍ਰੇਤ, ਨਾ ਰਾਖਸ, ਨਾ ਹੀ ਅਸੁਰ—ਕੋਈ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ, ਨਾ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ—ਹਰੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ ਨਾਲ; ਗੋਪੀਆਂ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ, ਸਿਰਫ ਭਗਤੀ, ਭਗਤੀ—ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭਗਤੀ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਭਗਤ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਭੋਗਣਾ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਹੋ ਗਿਆ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ, ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ, ਜੋਗਾਂ ਦਾ, ਯਜਨਾਂ ਦਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦਾ—ਭਗਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾਰਦ ਜੀ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਮੰਗਲਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਬੋਲੀ। ਭਗਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਧੰਨ ਹੈਂ! ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੀ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਾਂਗੀ। ਹੇ ਦਇਆਲੁ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਪਲ ਵਿਚ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ।” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ ਜਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਕੋਲ ਮੂੰਹ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ: “ਹੇ ਗਿਆਨ, ਤੁਰੰਤ ਜਾਗ! ਹੇ ਵੈਰਾਗ, ਜਾਗ!” ਵੇਦਾਂ, ਵੈਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀਆਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਉਚਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ। ਦੋਵੇਂ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ, ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਉਬਾਸੀਆਂ ਲੈਂਦੇ, ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਮੁੜ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਡੁੱਬਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। “ਹਾਏ, ਇਹ ਨੀਂਦ ਕਿਵੇਂ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਨੀ ਬੁਢਾਪਾ ਕਿਵੇਂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ: “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਤੇਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਫਲ ਲਿਆਵੇਗੀ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।