ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਤ ਗਿਆਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਘਰ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ, ਫੀਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਘਟ ਗਈ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਤਿ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਨਿਰਸਾਰ, ਨਰਕਵਾਸੀ—ਓਹ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ ਉਥੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸੇ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹਨ, ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਅਸਲ ਮਹੱਤਤਾ ਵੀ ਖੋ ਗਈ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਹਾਰ, ਲਾਲਚ, ਪਖੰਡ, ਅਤੇ ਗਲਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮੱਝਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਨ। ਸੱਚਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸਲ ਸਤਿਆ ਦਾ ਸਾਰ ਹਰ ਥਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁਕਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਕਲਿਯੁਗ ਦੀ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਵਾਂ? ਇਸ ਲਈ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹੇੜ ਕੇ, ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਵਿਅਕਤੀ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਭਕਤੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬੋਲਿਆ, "ਇਹ ਵੀ ਸੁਣੋ, ਹੈ ਸ਼ੌਨਕ!" ਭਕਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਧੰਨ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਖੇੜੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹੋ। ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਧੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।" "ਵਿਕਟਰੀ, ਵਿਕਟਰੀ ਉਸ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਹੀ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਵਾਣੀ ਰਚਦਾ ਹੈ! ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੂਵ ਨੇ ਅਟਲ ਅਵਸਥਾ ਪਾਈ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਸੁਭਾਗ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ।" ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਮਹਿਮਾ—ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ—ਨਾਰਦ ਜੀ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਬੱਚੇ, ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ? ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ—ਤੇਰਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" "ਪਰ ਤੂੰ, ਭਕਤੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਬੁਲਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਮਣਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ‘ਚ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਯੁਗਾਂ ‘ਚ, ਸਚ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਯੋਗ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਰਹੇ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ‘ਚ ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਉਸੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੈਂ, ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ।" "ਜਦ ਤੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?’ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ‘ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਕਰ।’" "ਤੂੰ ਉਹ ਆਦੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ, ਤੇ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਦਾਸੀ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਇਹ ਦੋ—ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ।" "ਵੈਕੁੰਠ ਵਿਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਧਰਤੀ ‘ਤੇ, ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ, ਤੂੰ ਛਾਂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈਂ।" "ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਆਈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।" "ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤੀ ਗਲਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਵੈਕੁੰਠ ਚਲੀ ਗਈ।" "ਮੁਕਤੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਇਹ ਦੋ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇ, ਤੇਰੇ ਪਾਸ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ।" "ਅਣਦੇਖੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਤੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਇਸ ਕਲਿਯੁਗ ‘ਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ; ਪਰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਸੋਚਾਂਗਾ।" "ਹੈ ਸੁੰਦਰ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਯੁਗ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਯੁਗ ‘ਚ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਘਰ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਹੋਰ ਕਰਤਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਧਾਰਮਿਕ ਉਤਸਵਾਂ ਨੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ, ਮੈਂ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਵਾਂਗਾ।" "ਉਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਕਲਿਯੁਗ ‘ਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਨ—even ਜੇ ਪਾਪੀ ਹੋਣ—ਡਰ-ਭੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਰ-ਰੂਪ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ‘ਚ ਵੀ ਨਹੀਂ।" "ਨਾ ਭੂਤ, ਨਾ ਪ੍ਰੇਤ, ਨਾ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਨਾ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਸੁਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵੀ ਪਰਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।" "ਨਾ ਤਪ, ਨਾ ਵੇਦ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹਰੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ; ਗੋਪੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ।" "ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਕਤੀ ਲਈ ਪਿਆਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਲਿਯੁਗ ‘ਚ, ਭਕਤੀ, ਭਕਤੀ—ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਜੋ ਭਕਤੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ‘ਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਦੁਖ ਭੋਗਿਆ ਸੀ।" "ਪ੍ਰਚਾਰ, ਯਾਤਰਾ, ਯੋਗ, ਯਜ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਰਚਾ—ਇਹ ਸਭ ਕਾਫੀ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਨਾਰਦ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਕਤੀ, ਜੋ ਹਰ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਬੋਲੀ। "ਹੈ ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਧੰਨ ਹੈਂ! ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਆਰ ਅਟਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੀ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਰਹਾਂਗੀ।" "ਹੈ ਦਇਆਲੁ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਪੀੜਾ ਇਕ ਪਲ ‘ਚ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ—ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ, ਜਗਾ।" ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਕਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੂੰਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਕੋਲ ਲਿਆ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ‘ਚ ਕਿਹਾ: "ਹੈ ਗਿਆਨ, ਜਲਦੀ ਜਾਗ! ਹੈ ਵੈਰਾਗ, ਜਾਗ!" ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀ ਪਾਠ ਕਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਉਠਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਦੋਵੇਂ, ਅੱਖਾਂ ਖੋਲਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ ਉਭੀੜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕੇ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ, ਸਲੇਟੀ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਫਿਰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਵੇਖ, ਰਿਸ਼ੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। "ਅਹ, ਇਹ ਨੀਂਦ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਬੁਢਾਪਾ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।