ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਫਲ ਨੂੰ ਤਪੱਸਿਆ, ਯੋਗ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿ਷ਣੁਰਾਤ ਨੇ ਕਲਿਯੁਗ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਅਸਾਰ ਅਤੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਮੂਲ ਸਾਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰਫ ਛਿਲਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋਣ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਰ ਘਰ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਲੈਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਨਰਕ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਸਾਰ ਵੀ ਉੱਡ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਅਸਲ ਮੂਲ ਵੀ ਖੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਹਾਰ, ਲਾਲਚ, ਪਖੰਡ, ਕਟੱਥਤਾ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਕਰਕੇ ਵੀ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਫਲ ਲੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭੈਸਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹਨ। ਅਸਲ ਵੈਸ਼ਨਵ ਧਰਮ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਸਲ ਸਤਿਆ ਦਾ ਸਾਰ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਜੁਗ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਭਕਤੀ ਨੇ ਮੁੜ ਬੋਲੀ, "ਇਹ ਵੀ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸ਼ੌਣਕ!" ਭਕਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਤਪੁਰੁਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਭ ਪੂਰਨਤਾਵਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਵਾਣੀ ਰਚੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ! ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਸਦਾ ਲਈ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।" ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ, ਭਕਤੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਬੱਚੀਏ, ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ, ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਰਹੀ ਹੈਂ? ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ—ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਉਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ; ਹੁਣ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਪਰ, "ਭਕਤੀ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੀਵਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਘਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਜੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਚਾਈ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨਯੁਕਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਆਨੰਦਮਈ ਭਾਵਨਾ ਵਜੋਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ: "ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?" ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਕਰ।" ਤੂੰ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਤੇ ਹਰਿ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਦਾਸੀ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਤੂੰ ਛਾਂ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈਂ। ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਜੁਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦ੍ਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤੀ ਕਟੱਥਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਵੈਕੁੰਠ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੁਕਤੀ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਏ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਤੇਰੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਕੇ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਪਰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਸੋਚਾਂਗਾ। "ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭਕਤੀ! ਕਲਿਯੁਗ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੁਗ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਜੁਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਘਰ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਉਤਸਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਵਾਂਗਾ।" "ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਨ—even ਜੇ ਪਾਪੀ ਹੋਣ—ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੂਪ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ।" "ਨਾ ਭੂਤ, ਨਾ ਪ੍ਰੇਤ, ਨਾ ਰਾਖਸ, ਨਾ ਅਸੁਰ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵੀ ਵੱਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਨਾ ਤਪੱਸਿਆ, ਨਾ ਵੇਦ, ਨਾ ਗਿਆਨ, ਨਾ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਹਰਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਗੋਪੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਸਾਖੀ ਹਨ।" "ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭਕਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ—ਭਕਤੀ, ਭਕਤੀ—ਭਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਭਕਤੀ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਕ ਵਾਰ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਭਗਤ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਿਆ ਸੀ।" "ਹੁਣ ਹੋ ਗਿਆ ਤਪ, ਹੋ ਗਿਆ ਤੀਰਥ, ਹੋ ਗਿਆ ਯੋਗ, ਹੋ ਗਿਆ ਯਜ, ਹੋ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਰਚਾ—ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਨਾਰਦ ਜੀ ਵਲੋਂ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਕਤੀ, ਜੋ ਸਭ ਮੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ: "ਹੇ ਨਾਰਦ! ਤੂੰ ਵੱਡਾ ਧੰਨ ਹੈਂ! ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੀ; ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗੀ।" "ਹੇ ਦਇਆਲੂ ਰਿਸ਼ੀ! ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ, ਜਗਾ।" ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਭਕਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ: "ਹੇ ਗਿਆਨ, ਜਲਦੀ ਜਾਗ! ਹੇ ਵੈਰਾਗ, ਜਾਗ!" ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵੇਦਾਂ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀ ਪਾਠ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਠ ਬੈਠੇ।