ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਗਵਾਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੀ ਧਨੰਜਯ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ 'ਤੇ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਮਹਿਲਕੁਮਾਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਚਕਰਧਾਰੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਥੇ, ਸਭ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਤ, ਨਾਰਦ, ਧੌਮਯ, ਮਾਨਯ ਬਦਰਾਯਣ, ਬ੍ਰਿਹਦਾਸ੍ਵ, ਭਰਦਵਾਜ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਪੁੱਤਰ ਪਾਰਸ਼ੁਰਾਮ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਮਦ, ਤ੍ਰਿਤ, ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ, ਅਸੀਤ, ਕਕਸ਼ੀਵਾਨ, ਗੌਤਮ, ਅਤ੍ਰਿ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹ્મਰਤ ਆਦਿ, ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਕਸ਼੍ਯਪ, ਅੰਗਿਰਸ ਆਦਿ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਜਦ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਮਹਾਨੁਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਰਖ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਹਾਤਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਜੋ ਅਪਣੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਫਿਰ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਰਹ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹਾਏ! ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ, ਕਿੰਨਾ ਅਨ੍ਯਾਯ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ, ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਜਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਊਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ। ਪਿਤਾ ਪਾਂਡੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਕੁੰਤੀ ਜੀ, ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਧਵਾ ਹੋਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਸਹਿ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਸਤੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹਰ ਦੁਖ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਸਮੇਂ (ਕਾਲ) ਦੀ ਲੀਲਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਧਰਮਪੁੱਤਰ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭੀਮ ਗਦਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਰਜੁਨ ਗਾਂਡੀਵ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੁਹਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ, ਉਥੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਲੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਪਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਭੀ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਰਤ-ਵੰਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਭ ਭਾਗ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸਮਝੋ। ਹੁਣ, ਅਸਹਾਇ ਹੋਕੇ ਵੀ, ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਵਿਠੇ ਭਗਵਾਨ ਆਪ ਨਾਰਾਯਣ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਰਾਹੀਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਹੋਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਰਮਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੁਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਦੇਵਰਿਸ਼ਿ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਾਮਾ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਮਿੱਤਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਹਰਦ, ਮੰਤਰੀ, ਦੂਤ, ਅਤੇ ਰਥੀ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਸਮਦਰਸ਼ੀ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਪਰ, ਵੇਖੋ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦੀ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੈ! ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਆਪ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਗਵਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੇਰੀ ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਤੱਕ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਹਿਣ। ਉਹ ਚਿਹਰਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਾਸਾ ਹੈ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰਾ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਧਿਆਨ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ, ਜੋ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਜ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਹ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਰਣ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਵਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕੀਤੀ, ਵਿਅੋਗ ਅਤੇ ਸੰਯੋਗ (ਵਿਰਕਤੀ ਅਤੇ ਸੰਯੋਗ) ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਪੁੱਛੇ। ਦਾਨ, ਰਾਜਧਰਮ, ਮੋਖ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਤਵ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਡ ਅਤੇ ਯੋਗ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗੀ। ਭੀਸ਼ਮ ਜੀ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਾਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਏ। ਜਦ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੰਗੀ ਹੋਈ ਮੰਗਲ ਘੜੀ ਆ ਗਈ—ਉਹੀ ਉੱਤਰੀਆਂ ਦੇਵ, ਜਿਸਦੀ ਇੱਛਾ ਯੋਗੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਕ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਆਦਿ-ਪੁਰਖ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪਲਕ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦੀਆਂ। ਪੂਰਨ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਅਸੁਭ ਭਾਵ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ, ਯੁੱਧ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਕਰਮ ਰੁਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ, ਜਦ ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਵਲ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੁਣ ਪਿਆਸ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਤਵਤਾਂ ਦੇ ਆਗੂ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ, ਆਪਣੀ ਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਥੋਂ ਜਨਮ ਮਰਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਤਮਾਲ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸ਼ਿਆਮ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਘੁੰਘਰਾਲੂ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ, ਕਵਚ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਛਿਦਰ ਗਈ ਸੀ—ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਸਵਰੂਪ ਉਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਅਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਥ ਦੋ ਸੈਣਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਸੈਣਿਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਖੜਾ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਸ ਪਾਰਥ ਮਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖੋਹ ਲਈ। ਜਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੈਰੀ ਪਾਸੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਜਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਪਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਹਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ—ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ, ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਹਟ ਗਿਆ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੋੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਹਾਥੀ ਮਾਰਨ ਲਈ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਆਏ। ਜਦ ਮੇਰਾ ਧਨੁਸ਼ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਮੋਖ ਦਾ ਦਾਤਾ ਮੁਕੁੰਦ ਹੀ ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਬਣੇ। ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ, ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਮੂਰਤੀ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ, ਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਕੋੜਾ ਫੜੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਥੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਪਾ ਲਿਆ। ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਮਨੋਹਰ, ਹਾਸਾ ਮੋਹਕ, ਤਿੜਕੀਆਂ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਗਲਤਾ ਅਤੇ ਅੰਧਤਾ ਵਿੱਚ ਨਚਦੀਆਂ, ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਰਾਜਸੂਯ ਯਗ੍ਯ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ, ਉਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ—ਉਹ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਅਜਨਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸੂਰਜ ਅਨੇਕ ਝੀਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦਾ ਮੋਹ ਹੁਣ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।