ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਡਰੋ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਇਹ ਕਠੋਰ ਤਪ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ। ਉਸ ਦਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਾਹ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਹੇ ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਪੁਤਰੋ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਭ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਉਸ ਥਾਂ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਵ੍ਰਤ, ਭੀਸ਼ਮ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਰਥਾਂ 'ਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ। ਵਿਅਾਸ, ਧੌਮ੍ਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਗਏ। ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਧਨੰਜਯ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਨਾਲ ਰਥ 'ਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਭ ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਏ। ਪਰਵਤ, ਨਾਰਦ, ਧੌਮ੍ਯ, ਬਦਰਾਯਣ, ਬ੍ਰਿਹਦਾਸ਼ਵ, ਭਰਦਵਾਜ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਰੇਣੁਕਾ ਦੇ ਪੁਤਰ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਵਸੀਸ਼ਠ, ਇੰਦਰਪ੍ਰਮਦ, ਤ੍ਰਿਤ, ਗ੍ਰਿਤਸਮਦ, ਅਸੀਤ, ਕਕਸ਼ਿਵਨ, ਗੌਤਮ, ਅਤ੍ਰਿ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਹੋਰ ਸਾਫ਼-ਹਿਰਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਏ—ਕਸ਼੍ਯਪ, ਅੰਗੀਰਸ ਆਦਿ। ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਵਾਸੁਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਸੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਅਤੇ ਥਾਂ-ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਜਾਣਦੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਦੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਅਨ੍ਯਾਇਕ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਪੁਤਰੋ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੋ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਭਗਤ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਦੁਖ ਸਹਿਣ ਜਾਂ ਕਲੇਸ਼ ਵਿਚ ਜੀਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ। ਪਾਂਡੁ, ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਕੁੰਤੀ, ਜੋ ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਰੇ ਅਸੁਖ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬਾਦਲਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪੁਤਰ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਭੀਮ ਗਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਰਜੁਨ ਗਾਂਡੀਵ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੁਹਾਡਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਕਲੇਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਜਾ, ਕੋਈ ਭੀ ਕਦੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ; ਜਿਹੜੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਗ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸਮਝੋ; ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਾਸ੍ਰਿਤ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰੋ। ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਖੁਦ, ਆਦਿ ਨਾਰਾਯਣ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਛੁਪਾ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਗੁਪਤ ਸ਼ਕਤੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ, ਦਿਵਯ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਕਪਿਲ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਾਤਾ ਪਖੋਂ ਭਰਾ, ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ, ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਨੇਹ ਵਸ਼, ਮੰਤਰੀ, ਦੂਤ, ਅਤੇ ਰਥੀ ਬਣਾਇਆ—ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਦ੍ਵੈਤ ਹੈ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਭਿੰਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ 'ਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਦੇਖੋ, ਉਸ ਦੀ ਅਨਨ ਭਗਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਦਇਆ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਖੁਦ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਯੋਗੀ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਹ ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੇਰੀ ਦੇਹ ਛੱਡਣ ਤੱਕ ਉਡੀਕਣ; ਉਹ, ਮਸਕਾਨ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ, ਲਾਲ ਨੈਣ, ਚਮਕਦੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਮੁਖ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਪਥ ਖੜੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਸੈਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਏ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਤਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵ, ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਵਿਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਆਸਕਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਾਨ, ਰਾਜਧਰਮ, ਮੋਖ, ਨਾਰੀ, ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੋਗਿਕ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ, ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ। ਭੀਸ਼ਮ, ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਧਨ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਾਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ—ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਰਨ ਲਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਤਰायण ਦਾ ਸਮਾਂ। ਫਿਰ, ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ, ਸਭ ਆਸਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਦਿ ਪੁਰਖ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਚਾਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਅਦ੍ਵੈਤ, ਅਟਲ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ—ਉੱਤੇ ਆਰੋਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ਼ੁੱਧ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਅਸੁਭ ਲਾਅ, ਯੁੱਧ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਰੁਕ ਗਏ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ, ਜਨਾਰਦਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਾਰ, ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ, ਜਦ ਉਹ ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸਾਤਵਤਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ, ਆਪਣੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ, ਭਗਵਾਨ 'ਚ ਟਿਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰੇਮ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਤਮਾਲ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਗਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਘੁੰਮਰ ਵਾਲਾ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਵਿਚ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਵਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਧੁੰਦਲੇ, ਕਵਚ ਚਮਕਦਾ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਛਿਦੀ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਮੇਰਾ ਸੱਚਾ ਆਤਮਾ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਰਥ ਨੂੰ ਦੋ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਖੜਾ ਕੀਤਾ; ਜਦ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪਾਰਥ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖੋ ਲੈ। ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਿਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਦੋਸ਼-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਭਟਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕੀਤੀ—ਮੇਰੀ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਵੇ। ਮੇਰੀ ਮਰਯਾਦਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰੇ, ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਚਾਬੁਕ ਹੱਥ ਵਿਚ, ਹਰੀ ਵਾਂਗ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਚਲ ਪਏ। ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦੇ, ਧਨੁੱਸ਼ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਸਰੀਰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਵਿਰੋਧੀ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆਇਆ—ਉਹ ਮੁਕੁੰਦ, ਭਗਵਾਨ, ਮੇਰਾ ਆਸਰਾ ਹੋਵੇ। ਮਰਣ ਸਮੇਂ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰਥ 'ਤੇ, ਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਚਾਬੁਕ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ, ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਭਗਵਾਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਮਾਪਤ ਕੀਤਾ।