ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਸੰਕਟ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਖੁਲ ਜਾਏਗੀ। ਜਦੋਂ ਮੁਕੁੰਦ, ਪ੍ਰਭੂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੌਰਾਨ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਕਲੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲਈ; ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਦ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਮਧੁਮੱਖੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ। ਜੋ ਫਲ ਤਪ, ਯੋਗ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿ਷ਣੁਰਾਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਅਸਾਰਾ ਤੇ ਖਾਲੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਮੰਦ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਤੱਤ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਰਫ ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਬੀਜ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਰ ਘਰ ਤੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਪਰ ਫੀਸ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਲੋਕ ਵੱਡੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਬਹੁਤ ਗੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਤੇ ਨਰਕਵਾਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਵੀ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਉੱਥਲ-ਪੁੱਥਲ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤਪ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਮਨ ਦੀ ਹਾਰ, ਲਾਲਚ, ਪਖੰਡ, ਤੇ ਕੂਮਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਡਿਤ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭੈਂਸਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ। ਅਸਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਰਮ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਹਰ ਥਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ; ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਈਏ? ਇਸ ਲਈ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿ ਕੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੜਾ ਹੈ। ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਭਕਤੀ ਨੇ ਫਿਰ ਬੋਲੇਆ, 'ਇਹ ਵੀ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ ਜੀ।' ਭਕਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਤ, ਜਿੱਤ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਰਚਦਾ ਹੈ! ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਚਿਰਕਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਪਾਤਰ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।' ਫਿਰ, ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਨਾਰਦ ਨੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੈਂ, ਇੰਨੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ? ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ, ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।" ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਗੋਪੀਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਪਰ, ਭਕਤੀ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੀਵਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸਨ; ਪਰ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਭਕਤੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਕੇ, ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਉਸੇ ਦੀ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਹੈਂ, ਪਰਮ ਆਨੰਦਮਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, 'ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?' ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, 'ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ।' ਤੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਹਰਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਦਾਸੀ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਜਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਛਾਂਵਾਂ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨ, ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਵਾਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ; ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਵੈਕੁੰਠ ਚਲੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ। ਪਰ, ਤੇਰੀ ਉਣਗਵਾਈ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਸੋਚਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ, ਕੋਈ ਯੁੱਗ ਕਲੀ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਘਰ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੋਰ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਪਵਨੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲਾਵਾਂਗਾ। ਜੋ ਜੀਵ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਪਾਪੀ ਵੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੂਪ ਭਕਤੀ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਭੂਤ, ਨਾ ਪ੍ਰੇਤ, ਨਾ ਰਾਖਸ਼, ਨਾ ਅਸੁਰ ਵੀ, ਭਕਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ। ਨਾ ਤਪ ਨਾਲ, ਨਾ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹਰਿ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਸਿਰਫ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ; ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਗੋਪੀਕਾਂ ਹਨ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਨਮਾਂ ਬਾਅਦ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਿਰਫ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਲੋਕ ਭਕਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਉਹ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਕ ਵਾਰੀ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਹੋ ਗਿਆ ਤਪ, ਹੋ ਗਈਆਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਹੋ ਗਈਆਂ ਯੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕਸਰਤਾਂ, ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਮਾਂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ, ਹੋ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਾਦ—ਸਿਰਫ ਭਕਤੀ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾਰਦ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਸਮਝਾਇਆ, ਭਕਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਬੋਲੀ। ਭਕਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਕਿੰਨਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ! ਤੇਰਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਾਂਗੀ; ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਾਂਗੀ। ਹੇ ਦਇਆਲੁ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।