ਹਾਏ! ਆਪਣੀ ਅਗਿਆਤਾ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਮੰਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਜੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖਾਤਿਰ, ਮੈਂ ਕਈ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਦੱਸ ਲੱਖ ਸਾਲ ਨਰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਵੀ ਪਾ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਮਿੱਤਰਾਂ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਜੇ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਹੈ—ਪਰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਵੈਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਜਣ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ। ਮੈਂ ਇਸ ਵੈਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਦਾਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਟਾ ਸਕਦੀ, ਤਿਵੇਂ ਜਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਕੰਮ ਵੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਗੁਪਤ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਜਪਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਦਮੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। “ਓਮ! ਭਗਵਾਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ, ਫੁੱਲ, ਜੰਗਲੀ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ, ਨਰਮ ਅੰਕੁਰ, ਨਵੇਂ ਕਪੜੇ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮੂਰਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਧੂ—ਆਤਮ-ਸਯੰਮੀ, ਸ਼ਾਂਤ, ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਸਯੰਮਿਤ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਮਿਤਭੁਕ—ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਸਤਿਕਾਰੀ ਵੰਦਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਅਚਿੰਤਯ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਇਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਜਾਣ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹੀ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਰੂਪ ਨੂੰ, ਮਨ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ, ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਰੀਰ, ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਛਲ-ਕਪਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਗਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਚਾ ਲਾਭ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੋ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ, ਭਕਤੀ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕੀਤੀ, ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਧੁਵਨ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਚਰਨ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਧੂ ਅੰਦਰਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਇੰਨਾ ਚਿੰਤਤ ਕਿਉਂ ਬੈਠਾ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਤੇਰੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਕਰਤਵ, ਜੋ ਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ?” ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕ ਕਠੋਰ-ਹਿਰਦੇ ਔਰਤ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਵੱਡਾ ਸਾਧੂ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਚਾਰ ਹੈ, ਭੁੱਖਾ, ਥੱਕਿਆ, ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ—ਉਸ ਨੂੰ ਭੇੜ-ਭਗੜ ਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ।” “ਹਾਏ! ਮੇਰੀ ਬੇਬਸੀ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਇਕ ਔਰਤ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ! ਜਿਸ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ—ਕਿੰਨਾ ਨੀਚ ਹਾਂ ਮੈਂ!” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ; ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਜਹੀ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਲਿਆਵੇਗਾ।” ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਆਡੰਬਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਉਥੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਉਪਵਾਸ ਵਿਚ ਗੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।” ਹਰ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਮਗਰੋਂ, ਉਹ ਬੈਲ ਅਤੇ ਬੇਰ ਖਾ ਕੇ ਮਹੀਨਾ ਭਰ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਦੂਜੇ ਮਹੀਨੇ, ਹਰ ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ, ਘਾਹ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ। ਤੀਜੇ ਮਹੀਨੇ, ਹਰ ਨੌਵੇਂ ਦਿਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਤੇ ਜੀਉਂਦਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ। ਚੌਥੇ ਮਹੀਨੇ, ਹਰ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਤੇ ਜੀਉਂਦਾ, ਸਵਾਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ। ਪੰਜਵੇਂ ਮਹੀਨੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਆਯਾਮ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਅਡੋਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ—ਜਿੱਥੇ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ—ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਗਤ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਮਹਾ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੁ, ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇਕ ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਹੇਠਾਂ ਦਬ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਖੜਾ ਸੀ, ਓਥੇ ਜਮੀਨ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮਚਾਨ ਵਾਂਗ ਝੁਕ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਜਗਤ ਦੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਅਟਲ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕਾਂ ਨੂੰ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ, ਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਯੰਮ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਸਾਡਾ ਨਿਵਾਸ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੋ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿਓ; ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਗਏ ਹਾਂ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਆਸਰਾ।” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਡਰੋ ਨਾ। ਮੈਂ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਰੋਕਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ। ਤੁਹਾਡਾ ਪ੍ਰਾਣ ਉਸ ਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਰੁਕਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਉਤਾਨਪਾਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ।” ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਵ੍ਰਤ ਲੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਘੋੜੀਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਵਿਅਾਸ, ਧੌਮਯ ਆਦਿ ਸਾਧੂ ਵੀ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗਏ। ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ ਵੀ ਰਥ ਤੇ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਮੇਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਥੇ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਾਧੂ, ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ, ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ।