ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਰਥੀ ਜੋ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ, ਮੁੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਲਜਜਤ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਕਰਮੀਂ ਕੋਮਲ ਕ੍ਰਪੀ ਨੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਐਸੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਣੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਝੱਲ ਸਕਦੀ। ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਛੱਡ ਦਿਓ! ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ, ਅਸਲ ਗੁਰੂ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ, “ਤੂੰ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੀ ਗੁਪਤ ਵਿਦਿਆ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸਮਝ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਦ੍ਰੋਣ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਅੰਸ਼ ਕ੍ਰਪੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ, ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਤੇਰਾ ਉੱਚਾ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਕੁਲ ਐਸੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਬਦਨਾਮ ਨਾ ਹੋਵੇ।” ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, “ਗੌਤਮੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗ, ਅੱਖਾਂ ਚੋ ਅੱਖਾਂ ਵਗਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਨਾ ਰੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਰੋਈ ਹਾਂ। ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੰਸ਼ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।” ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਜਾ, ਰਾਣੀ ਦੇ ਇਹ ਧਰਮਕ, ਨਿਆਂਯੁਕਤ, ਦਯਾਲੂ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਬਚਨ ਮਨ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਨਕੁਲ, ਸਹਦੇਵ, ਯੁਯੁਧਾਨ, ਧਨੰਜਯ, ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਖ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਭੀਮ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਲਈ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਸੁੱਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ, ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਹੀ ਠੀਕ ਸਜ਼ਾ ਹੈ। ਭੀਮ ਤੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਚਤੁਰਭੁਜ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਚਾਹੇ ਵੈਰੀ ਹੋਵੇ, ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਪਰ ਵੈਰੀ ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ—ਮੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਤੇ ਚੱਲੋ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਭੀਮ, ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਪ੍ਰਿਅ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।” ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਹਰਿ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਲਏ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਰਤਨ ਤੇ ਕੇਸ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੂੰ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚਮਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਤਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਞਿਆ, ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਛੱਡ ਕੇ, ਕੈਂਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਸਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ ਹੈ—ਸਿਰ ਮੁੰਡਾਉਣਾ, ਧਨ ਲੈ ਲੈਣਾ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦੇਣਾ; ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪਾਂਡਵ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਰੇ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਜੋ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਉਹੀ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਿਵ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਸਭ ਮੇਰੇ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਹੋਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਜੋੜੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਰੀਝ ਰਹੀ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਦੀ ਹੌਲੀ ਛੁਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੇ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ। ਦਿਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ, ਦੋਵੇਂ ਮਾਪੇ ਚਿੰਤਤ ਮਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਉਹ ਦੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖਾਣਾ ਲੱਭਣ ਜੰਗਲ ਗਏ, ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਉਥੇ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਾਲ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਘੋਂਸਲੇ ਕੋਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਰ ਤੇ ਮਾਦਾ ਕਬੂਤਰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰਦੇ, ਖਾਣਾ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਮਾਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਰੋਦੀ ਹੋਈ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਭੱਜ ਪਈ। ਪਿਆਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਗਈ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਞਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਮਝ ਗਵਾ ਬੈਠੀ। ਨਰ ਕਬੂਤਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵਧਕੇ ਸਨ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ: “ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖੋ—ਮੈਂ ਮੂਰਖ, ਅਪਵਿੱਤਰ, ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿ ਗਿਆ! ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲਕਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਗਈ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਚਲੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ, ਇਸ ਸੁੰਨੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ, ਕਿਉਂ ਜੀਉਂ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ, ਮੌਤ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਿਚ ਫਸਿਆ, ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬੇਚਾਰਾ ਪੰਛੀ, ਤੀਰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਮੋਹ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਨਿਰਦਈ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਹ ਕਬੂਤਰ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਦਾ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ—all ਗ੍ਰਿਹਸਥ—ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਦੁਇਤ ਵਿਚ ਰਮਿਆ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੋਹ ਵਿਚ ਬੱਝਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਪਾ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵਿਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਜਣਾਂ ਲਈ ਜਲ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਇਸਤਰੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਗੰਗਾ ਤੇ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋਈਆਂ, ਤੇ ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੇ ਅਜਨਮੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਨਦੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਮਾਧਵ ਨੇ ਕੁਰੂ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ, ਗਾਂਧਾਰੀ, ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਿਥਾ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਸਜਣਾਂ ਨੂੰ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ, ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਸਭ ਉੱਤੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਅਖੀਰ, ਅਜਾਤਸ਼ਤ੍ਰੂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ, ਜੋ ਜੂਆਰੀਆਂ ਨੇ ਖੋਹ ਲਈ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਅਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਚਾ ਦੇ ਛੂਹ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਮਾਰ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।