ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲ ਲਿਆਉਣਗੇ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਪੁੱਤਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਜੋਗ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਨੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ, ਜੋਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਸਭ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਅਘਾਸੁਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਧੋਖਾ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਪਰ ਪਾਪੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਵੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਲੋਕਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਲੋਂ ਸਾਲ, ਕੋਈ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਲੋਕ ਮੋਹ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਤੂੰ ਬੁੱਢੀ ਤੇ ਅਣਦਿੱਖੀ ਹੋ ਗਈਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਤਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ। ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਧੰਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਤੀ ਵੀ ਨੱਚਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਰਹੇ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਬੁੱਢਾਪਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਲੀ ਪਾਪੀ ਕਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ? ਕਲੀ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਤੱਤ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਹਰੀ, ਜੋ ਦਇਆਲੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਪ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੀ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਦ ਮੁਕੁੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਕਲੀ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਪੁੰਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਦ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਕਲੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁ ਮੱਖੀ ਵਾਲਾ ਮਧੁ ਲੈ ਕੇ ਮੱਖੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਫਲ ਤਪ, ਜੋਗ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਕਲੀ ਵਿਚ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਸਤਿ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿ਷ਣੁਰਾਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤੱਤ ਨਹੀਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ, ਹੁਣ ਹਰ ਥਾਂ ਤੱਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਿਰਫ ਛਿਲਕੇ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਭਾਗਵਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਹਰ ਘਰ ਤੇ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਤੱਤ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਅਤਿ ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਤੇ ਨਰਕਵਾਸੀ ਲੋਕ—ਉਹ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਤੱਤ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਲਚ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਡੋਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਤਪ ਦਾ ਤੱਤ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਨ ਦੀ ਹਾਰ, ਲਾਲਚ, ਪਖੰਡ, ਗਲਤ ਰਾਹ ਤੇ ਸਿਰਫ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਕਰਕੇ, ਜੋਗ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਲੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮੱਝਾਂ ਵਾਂਗ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪੰਥ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਸਲ ਵੈਸ਼ਣਵ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਇਸ ਲਈ ਅਸਲ ਤੱਤ ਹਰ ਥਾਂ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਈਏ? ਇਸ ਲਈ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੈ।” ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਭਗਤੀ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬੋਲਿਆ, “ਇਹ ਵੀ ਸੁਣ, ਹੇ ਸ਼ੌਨਕ! ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਚੰਗਿਆਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਸਭ ਕੁਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਤ, ਜਿੱਤ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਬੋਲ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਰਚਦਾ ਹੈ! ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ ਪਾਈ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਮੰਗਲ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।” ਹੁਣ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਕਿਉਂ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈਂ? ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ, ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰ—ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹੀ ਤਾਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਤੇ ਗਵਾਲਣਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਪਰ ਤੂੰ, ਭਗਤੀ, ਸਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਬੁਲਾਂਦੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੀਵਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਸਨ, ਪਰ ਕਲੀ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰ ਆਨੰਦਮਈ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਬਣਾਇਆ। ਤੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?’ ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ।’ ਤੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਤੇ ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਤੇਰਾ ਦਾਸੀ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ—ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਕੀਤੇ। ਵੈਕੁੰਠ ਵਿਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਛਾਇਆ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ। ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਆਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਪਰ ਕਲੀ ਵਿਚ, ਮੁਕਤੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਕਰਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਵੈਕੁੰਠ ਚਲੀ ਗਈ। ਇੱਥੇ ਮੁਕਤੀ ਤੇਰੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ, ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਪਰ ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ—ਮੈਂ ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਸੋਚਾਂਗਾ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਭਗਤੀ, ਕਲੀ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਯੁੱਗ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਘਰ, ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੋਰ ਸਭ ਕਾਰਜ ਛੱਡ ਕੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਉਤਸਵਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿਆਂਗਾ, ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫੈਲਾਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਵਿਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ।