ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਭਗਵਤੀ ਭਕਤੀ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਜ্ঞান ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ्य—ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਆਪ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਭਕਤੀ ਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਨੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਤਾਂ ਸਦਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਇਹ ਉਲਟਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਮਾਂ ਤਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਨੌਜਵਾਨ। ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ?” ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਮਯ ਨਾਲ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਯੋਗ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨ! ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਭਕਤੀ! ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੰਗਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।” ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਕੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬੱਚੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਇਹ ਜੋਗ ਅਤੇ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਜੋਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਸਭ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਅਘਾਸੁਰ ਵਾਂਗ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ—ਧੋਖਾ, ਬੁਰਾਈ, ਅਧਰਮ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹਨ, ਮੰਦ ਲੋਕ ਮੌਜਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਥਿਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਹੈ।” “ਇਹ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਮੰਗਲ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਲੋਕ ਮੋਹ ਵਿਚ ਅੰਨੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਤੂੰ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਨਾਲ ਮਿਲੀ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਈ। ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਧੰਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਕਤੀ ਨੱਚਦੀ ਹੈ।” “ਇਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਉਮਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੈਨ ਵਿਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।” ਭਕਤੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਰਾਜਾ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਇਸ ਅਸੁੱਧ ਕਲੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ? ਕਲੀ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰ ਹੈਠਾਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਇੰਨਾ ਦਇਆਲੁ ਹਰੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਅਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਚੰਗਾ, ਬੱਚੀ, ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਦੋਂ ਮੁਕੁੰਦ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਧਾਮ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕਲੀ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਲਈ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਤਦ ਉਸਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਕਲੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਦ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੱਖੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” “ਜੋ ਫਲ ਤਪ, ਜੋਗ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉਹ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਸਤਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਨੁਰਾਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਨਿਰਰਥਕ ਤੇ ਖਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਬੁਰੇ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਅਸਲ ਸਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ ਹੈ—ਵਸਤੂਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੋਲਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ।” “ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਭਾਗਵਤ ਧਰਮ ਹਰ ਘਰ ਵਿਚ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਪਰ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਭਾਗਵਤ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਚਲੀ ਗਈ। ਜੋ ਬਹੁਤ ਪਾਪੀ ਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਗੁਆਚ ਗਈ। ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ, ਵਾਸਨਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਤਪ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।” “ਮਨ ਦੀ ਹਾਰ, ਲੋਭ, ਪਖੰਡ, ਤੇ ਮਤਭੇਦ ਕਾਰਨ, ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਵੀ, ਜੋਗ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮੱਝਾਂ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸੱਚਾ ਵੈਸ਼ਣਵ ਧਰਮ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ—even ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਅਸਲੀਅਤ ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਗਈ।” “ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੈ।” ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਭਕਤੀ ਨੇ ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ, “ਹੇ ਸ਼ੌਣਕ, ਇਹ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਾਰਦ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਸਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।” “ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਇਕ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ! ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਰੇ ਮੰਗਲਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।” ਫਿਰ, ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਬੱਚੀ, ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈਂ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ। ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ—ਤੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹੀ ਤਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਗੋਪੀਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” “ਪਰ ਤੂੰ, ਭਕਤੀ, ਉਸਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈਂ। ਜਦ ਤੂੰ ਸੱਦੀ ਹੈਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੀਵਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਯੁੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸਨ, ਪਰ ਕਲੀ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਭਕਤੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।” “ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਚੇਤਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਭਕਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਤੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ‘ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?’ ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ‘ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ।’” “ਤੂੰ ਉਹ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਹਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਦਾਸੀ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਇਹ ਦੋ—ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣੇ। ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ, ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਛਾਇਆ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈਂ।” “ਮੁਕਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਈ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੁਆਪਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹੀ। ਪਰ ਕਲੀ ਵਿੱਚ, ਮੁਕਤੀ ਪਖੰਡ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਵੈਕੁੰਠ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੁਕਤੀ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਜਾਂ ਜਾਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣਾਏ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮਝਾਇਆ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ।