ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਾਜਨ, ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਵਧੂਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ ਦੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿਚ, ਕੁੱਕੂ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਉਸਦੇ ਕੰਪਦੇ ਗਲੇ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ, "ਏ ਕੁੱਕੂ, ਤੇਰਾ ਰਸ ਭਰਿਆ ਬੋਲ ਮਰੇਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਸ, ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈਂ।" ਫਿਰ ਉਹ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਆਖਦੀਆਂ, "ਏ ਪਹਾੜ, ਤੂੰ ਨਾ ਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਬੋਲਦਾ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਭੇਦ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਤਲਪ ਵਿਚ ਹੈਂ।" ਅਗਲੇ ਪਲ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੀਲ ਸੁੱਕ ਗਏ ਹਨ, ਹੱਥ ਖੁਰਦੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵੀ ਗੁਆਚ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, "ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ, ਮਧੁਸੂਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੜਫ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਹੰਸ ਉੱਡਦਾ ਆਇਆ। ਉਹ ਵਧੂਆਂ ਉਸਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, "ਆਓ ਹੰਸ ਜੀ, ਪਾਣੀ ਪੀਓ। ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੌਰੀ ਦੇ ਦੂਤ ਹੋ? ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮੰਦ ਪਿਆ ਗਿਆ? ਜੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਵਧੂਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਗਾਢ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਮਾਧਵ ਦੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਸਿਰਫ ਸੁਣ ਲਵੇ, ਉਹਦਾ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਆਲਮ ਹੋਵੇਗਾ! ਜਿਹੜੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਜਾਂ ਤਪ ਦੀ ਗੱਲ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਮਲ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਹ ਗ੍ਰਹਸਥਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰੁਕਮਣੀ ਆਦਿ ਅੱਠ ਮੁੱਖ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਹਰ ਇਕ ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਦਸ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਯੋਧੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ: ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਅਨੀਰੁੱਧ, ਦੀਪਤਿਮਾਨ, ਭਾਨੁ, ਸਾਂਬ, ਮਧੁ, ਬ੍ਰਿਧਭਾਨੁ, ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ, ਵ੍ਰਿਕ, ਅਰੁਣ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਵੇਦਬਾਹੁ, ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ, ਸੁਨੰਦਨ, ਚਿਤ੍ਰਬਾਹੁ, ਵਿਰੂਪ, ਕਵੀ, ਅਤੇ ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚੋਂ, ਰਾਜਨ, ਰੁਕਮਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ। ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਨੇ ਰੁਕਮੀ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਨੀਰੁੱਧ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਸੀ। ਅਨੀਰੁੱਧ ਨੇ ਰੁਕਮੀ ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਹਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵਜ੍ਰਾ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਬਚ ਗਿਆ। ਵਜ੍ਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਬਾਹੁ, ਪ੍ਰਤਿਬਾਹੁ ਤੋਂ ਸੁਬਾਹੁ, ਸੁਬਾਹੁ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਸੇਨਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਤਸੇਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਾ ਗਰੀਬ ਸੀ, ਨਾ ਨਿਸ਼ਕੁਲ, ਨਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਨਾ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਭਾਵ। ਰਾਜਨ, ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਣ ਲਈ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਵੀ ਘੱਟ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਅਠੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਨ, ਜੋ ਕੁਲਗੁਰੂਆਂ ਕੋਲੋਂ ਵਿਦਿਆ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੌਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਹੁਕ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਈ ਭਯਾਨਕ ਦੈਤ, ਜੋ ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੰਮ ਕੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਰਿ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸੌ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਧ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹਰਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ, ਉਹ ਸਭ ਫਲਿਆ-ਫੂਲਿਆ। ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਅਤੇ ਯਾਦਵ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ—ਸੌਣ, ਬੈਠਣ, ਤੁਰਨ, ਗੱਲਬਾਤ, ਖੇਡ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਆਦਿ ਵਿਚ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ, ਇਤਨਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਜਦੋਂ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਧਰਤੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ; ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ, ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਜਾਂ ਵੈਰ ਕਰਦੇ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ, ਜੋ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਹਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਕੁਲ ਨੂੰ pavittar ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਾਲ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਦੇਵਕੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੀ ਸੋਹਣੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਚਲ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੀਆਂ ਵਧੂਆਂ ਵਿਚ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਦਵਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅਪਨੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਉਹ ਸੁਣਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਪ ਕੇ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਭੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਦੀ ਤੇਜ ਰਫਤਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਹਾਨ ਮਹਾਰਾਜੇ ਵੀ ਘਰ ਛੱਡਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਰਧ ਵਿਚ ‘ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ’ ਨਾਮਕ ਨੱਬੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ, ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਦੇ ਲਈ ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਣ—ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ—ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।