ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਲਗਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਂਦੀਆਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਡੁੱਬੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਮੂਰਖਤਾ ਵਿਚ ਬੋਲੇ ਬੋਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜੰਦੀਆਂ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਆਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣਾਵਾਂ। ਰਾਣੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, "ਏ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀਏ! ਤੂੰ ਰਾਤੀਂ ਨੀੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਿਹੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ। ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਸਾਡੇ ਵਿਖੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈਂ? ਏ ਚਕਰਵਾਕੀ! ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਾਥਣ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਦਾਸੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਲਈ ਮਾਲਾ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪਾਣੀ ਕੋਲ ਕਰਾਹਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦੀ ਹੈਂ। ਕੀ ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਤੇਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪਈ ਹੈਂ? ਏ ਚੰਦ੍ਰਮਾ! ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਚਾਨਣ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ ਹਾਂ ਤੇ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ ਬੋਲ ਬੋਲ ਰਹੀਆਂ ਹਾਂ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਮ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੈਂ? ਏ ਮਲਯ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਹਵਾ! ਕੀ ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਗੋਵਿੰਦ ਦੀਆਂ ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਦਿਲ ਜਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਹੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸਾਡੀ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ। ਏ ਸੋਹਣੇ ਬੱਦਲ! ਤੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈਂ। ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ ਉਸ ਸ੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਚਾਹਤ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਦਿਲ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਹਾਂਦਾ ਹੈਂ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਏ ਕੋਕਿਲੇ! ਤੇਰੀ ਕੰਪਦੀ ਗਲ੍ਹੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਅਜੇਹੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈਂ ਕਿ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੀ ਜੀ ਉਠਣ। ਦੱਸ, ਅੱਜ ਤੇਰੀ ਕੀ ਸੇਵਾ ਕਰੀਏ, ਪਿਆਰੀਏ? ਤੂੰ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈਂ। ਏ ਪਹਾੜ! ਤੂੰ ਨ ਚਲਦਾ ਹੈਂ, ਨ ਬੋਲਦਾ ਹੈਂ; ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈਂ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਨੇ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਹਾ! ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਜਣੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੀਲ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਤੇ ਹੱਥ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੋਂ ਵੰਞੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਞੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਵੰਞੀਆਂ, ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ ਹਾਂ। ਹੰਸ ਜੀ ਆਇਆ ਹੈ! ਆ, ਬੈਠ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੀ। ਦੱਸ, ਪਿਆਰੇ, ਸੌਰੀ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਉਸਦਾ ਦੂਤ ਹੈਂ? ਕੀ ਉਹ ਅਜੈਯਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਚੰਗਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹਿਲ ਗਿਆ? ਜੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਇਸ ਜਨਾਨੀ ਦੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਐਸੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਮਹਾਨ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ, ਜਗਤ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਜੋਂ ਚਰਨ ਦਬਾਉਣ ਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਕੀਹ ਵਡਿਆਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਧਰਮ ਅਮਲ ਕਰਕੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵਿਖਾਇਆ, ਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਦਰਸਾਇਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਰੁਕਮੀਣੀ ਆਦਿਕ ਅੱਠ ਰਾਣੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮੂਲ ਮਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਅਡੋਲ ਸੁਆਮੀ, ਹਰ ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਦੱਸ-ਦੱਸ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਅੱਠਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ—ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਅਨੀਰੁੱਧ, ਦੀਪਤਿਮਾਨ, ਭਾਨੁ, ਸਾਮ੍ਬ, ਮਧੁ, ਬ੍ਰਿਹਦਭਾਨੁ, ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ, ਵ੍ਰਿਕ, ਅਰੁਣ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਵੇਦਬਾਹੁ, ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ, ਸੁਨੰਦਨ, ਚਿਤ੍ਰਬਾਹੁ, ਵਿਰੂਪ, ਕਵੀ, ਤੇ ਨਯਗ੍ਰੋਧ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ, ਮਧੁ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਰੁਕਮੀਣੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਰੁਕਮੀ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਅਾਹਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅਨੀਰੁੱਧ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਅਨੀਰੁੱਧ ਨੇ ਰੁਕਮੀ ਦੀ ਪੌਤਰੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵਜ੍ਰ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਬਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤਿਬਾਹੁ ਜੰਮਿਆ, ਪ੍ਰਤਿਬਾਹੁ ਤੋਂ ਸੁਬਾਹੁ, ਸੁਬਾਹੁ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਸੇਨਾ, ਤੇ ਸ਼ਤਸੇਨਾ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨ ਤੰਗਦਸਤ, ਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਨ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਨ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਤੇ ਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਅਭਾਵਿਤ ਜੰਮਿਆ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਅਠੱਤੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਲਗੁਰੂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਕੌਣ ਗਿਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਯਾਦਵ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਹੁਕ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ? ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਦੈਤ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਰਿ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮਣ। ਉਹ ਸੌ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ (ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਹਿਤ) ਜੰਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰੇ ਯਾਦਵ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸੌਣ, ਬੈਠਣ, ਚਲਣ, ਗੱਲਾਂ, ਖੇਡਾਂ, ਨ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿਚ ਜੰਮ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥ ਬਣਾਇਆ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਧੋ ਕੇ ਗੰਗਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੋਵੇਂ, ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ, ਜੋ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਂ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਹ ਕੁਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਚਕ੍ਰਧਾਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ ਉਸਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਨਮ-ਕਥਾ ਦੇਵਕੀ ਤੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਯਾਦਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸਦੇ ਸੋਹਣੇ ਮੁਸਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਚਲ-ਅਚਲ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਤੇ ਨਗਰੀ ਦੀਆਂ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵਿਚ ਕਾਮਦੇਵ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਾਦਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਜਿਸਦੇ ਕਰਮ ਕਰਮ-ਬੰਧਨ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਉਹ ਸੁਣਣ ਜੋ ਉਸਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੁਕੁੰਦ ਦੀਆਂ ਮਹਿਮਾ ਭਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਚਾਰ ਕੇ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਸਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ; ਉਸ ਲਈ ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਵੀ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਇ—'ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ'—ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਪਾਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਇੱਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।