ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦ ਪਾਰਥ ਨੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੁ ਭਗਤ ਦੇ ਲੋਕ (ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੋਕ) ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਦਿਖਾਈਆਂ, ਲੋਕਿਕ ਸੁਖ ਭੋਗੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਯਜਨ ਕਰਵਾਏ। ਉਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਤ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ, ਬਿਲਕੁਲ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਅਧਰਮੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਰਜੁਨ ਆਦਿਕ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਪਾਂਡਵਾਂ) ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਫੇਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਆਰਕਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਧਿਆਈ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨ ਸੁੰਦਰ ਰਮਣੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਗੇਂਦਾਂ ਆਦਿਕ ਖੇਡਾਂ 'ਚ ਰਮ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ। ਦੁਆਰਕਾ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਹਾਥੀ, ਸ਼ੂਰੀਰ ਯੋਧੇ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਥ ਚਲਦੇ। ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਪੌਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੌਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਸੋਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਾਂਗ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕਵਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਹਚਾਹਟ ਵਿਚ, ਖੇਡ ਕਰਦੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕੇਸਰ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ। ਗੰਧਰਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਗਾਉਂਦੇ, ਡੋਲ, ਝੰਜ ਅਤੇ ਨਗਾਰੇ ਵੱਜਦੇ, ਭੱਟ, ਮਾਗਧ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਵੀਣਾ ਵਜਾ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਰਾਣੀਆਂ ਹੱਸਦੀਆਂ, ਖੇਡਦੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਦੀਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਾਲ ਖੇਡਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਯਕਸ਼ ਰਾਜਾ ਯਕਸ਼ਣੀਆਂ ਵਿਚ ਖੇਡ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੀਜੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਚੌੜੇ ਸਿਨੇ, ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਭਰ ਕੇ ਛਿੜਕਦੀਆਂ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹੱਸਦੀਆਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਕੇਸਰ ਲੱਗੀ ਮਾਲਾ, ਖੇਡ ਅਤੇ ਜੱਫੀਆਂ ਕਰਕੇ ਕੇਸ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਣੀਆਂ ਵਲੋਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛਿੜਕੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਗੋਹ ਵਿਚ ਮਾਦਾ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਗਾਇਕਾਂ, ਵਾਦਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਖੇਡਦੇ, ਹੱਸਦੇ, ਨਜ਼ਰਾਂ ਮਿਲਾਉਂਦੇ, ਮਜ਼ਾਕ ਕਰਦੇ, ਜੱਫੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ। ਉਹ ਰਾਣੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕੇਵਲ ਮੁਕੁੰਦ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਨਸ਼ੇ ਜਾਂ ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੋ: "ਓ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀਏ! ਤੂੰ ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਵਿਛੋੜੇ 'ਚ ਰੋ ਰਹੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਤੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਸਾਡੀ ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਲੁਕ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੋ ਜਾਂਦੇ। ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਿਹਰ ਭਰੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਤੇ ਹੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਚੋਟ ਖਾ ਗਈ?" "ਚਕਰਵਾਕੀਏ! ਤੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਲੈਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਲੁਕ ਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦੀ ਹੈਂ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਅਚੂਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਦਾਸੀ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਾਂ; ਜਾਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਲਾਂ ਲਈ ਮਾਲਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?" "ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕਰਾਹਦੀ, ਰਾਤ ਭਰ ਜਾਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈਂ; ਕੀ ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਤੇਰਾ ਵੀ ਹਿਰਦਾ ਹੇਠ ਲਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਅਸਹਿਣੀ ਹਾਲਤ 'ਚ ਆ ਗਈ?" "ਚੰਨ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਰੋਗ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਤੇਰੀ ਚਾਨਣ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ, ਤੇਰੇ ਕਿਰਣਾਂ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਹਾਂ, ਬੋਲ ਵੀ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ?" "ਮਲਯਾ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਤੇਰਾ ਕੋਈ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ? ਗੋਵਿੰਦ ਦੀਆਂ ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਤੈਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" "ਘਨੇ ਬੱਦਲ, ਤੂੰ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋਵੇਂਗਾ; ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਹੈ।" "ਕੋਇਲਏ! ਤੇਰਾ ਕੰਠ ਕੰਬਦਾ, ਤੇਰੇ ਬੋਲ ਮਿੱਠੇ, ਮਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰ ਦੇਣ। ਦੱਸ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਲੱਗਦਾ ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈਂ।" "ਪਹਾੜ! ਤੂੰ ਨ ਚਲਦਾ, ਨ ਬੋਲਦਾ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੀਨ ਲੱਗਦਾ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਹੈਂ।" "ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ, ਹੱਥ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਸੋਹਣੇ ਕਮਲ ਵੀ ਗੁਆ ਬੈਠੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਵੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਕ ਨਿਗਾਹ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੀਆਂ ਹਾਂ।" "ਹੰਸਾ, ਆ ਬੈਠ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੀ। ਦੱਸ, ਸੌਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ ਲਿਆ? ਕੀ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਘਟ ਗਈ? ਜੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਿਉਂ ਕਰੀਏ? ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਨਾਰੀ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ।" ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪ੍ਰਤੀ ਐਸੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਮਾਧਵ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੱਡੀਆਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੇਵਲ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਸਨੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ! ਜਿਹੜੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਤੀ ਵਾਂਗ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਦਬਾਏ, ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਹੜੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਵਾਸਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਧਰਮ ਸਥਾਪਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੋਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਅਗਵਾਈ ਰੂਪ ਰਾਣੀਆਂ, ਰੁਕਮਣੀ ਆਦਿਕ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਹਰ ਰਾਣੀ ਤੋਂ ਦੱਸ-ਦੱਸ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮੇ, ਜਿੰਨੀ ਰਾਣੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਹਨ: ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਅਨਿਰੁੱਧ, ਦੀਪਤਿਮਾਨ, ਭਾਨੁ, ਸਾਂਬ, ਮਧੁ, ਬ੍ਰਿਹਦਭਾਨੁ, ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੁ, ਵ੍ਰਿਕ, ਅਰੁਣ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਵੇਦਬਾਹੁ, ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ, ਸੁਨੰਦਨ, ਚਿਤ੍ਰਬਾਹੁ, ਵਿਰੂਪ, ਕਵੀ, ਅਤੇ ਨਯਗ੍ਰੋਧ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਰੁਕਮਣੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਰੁਕਮੀ ਦੀ ਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਨਿਰੁੱਧ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ।