ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜਨ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਸਾਰ-ਮੱਤ ਖਿੱਚ ਲਈ ਸੀ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਤੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਚਾਹੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ, ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦਾ ਰਹਿ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮুনি ਵੀਰਵ੍ਰਤ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਬੋਲੇ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਪੁਰਾਤਨ ਮুনি ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਵੈਪਾਯਨ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਸਨ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਕਿਵੇਂ ਮਨ ਪਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਟਿਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰੁਪਮ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ—ਉਹ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੋ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਜੋ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰਚ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜੀਵ-ਆਤਮਾ, ਸੁੱਤੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣਾ ਨਿੜਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਨਿਰਭੈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ' ਨਾਮਕ ਅਠੱਸੀਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਰਧ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜੋ ਅਸੁਭ ਨੂੰ ਸੁਭ ਸਮਝ ਕੇ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਨ-ਧਾਨਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਸਾਡੀ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ ਕਿ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਭਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਭਗਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਫਲ ਕਿਉਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ?” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਏਕਤ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ—ਸੱਤ, ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰੂਪਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਹਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹਰੀ, ਸਿੱਧਾ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਨਿਗਰਾਨ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਰੁਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਦਾਦਾ ਨੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਧਰਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਚ੍ਯੁਤ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰ ਲਏ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾਈ ਲਈ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ‘ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਧਨ-ਸੰਪੱਤੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ; ਫਿਰ, ਉਸਦੇ ਸੱਜਣ ਵੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹਾ ਵਰਸਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਪਰਮ, ਸੁਖਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਸਦਾ-ਥਿਰ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਤਮਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਲੋਕ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪੂਜਣਾ ਔਖਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਰਾਜ-ਸੰਪੱਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਹੋਰ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’ ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: ‘ਵਰ ਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਜਲਦੀ ਵਰ ਜਾਂ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਕਦੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਜਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਵ੍ਰਿਕਾਸੁਰ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ। ਇੱਕ ਅਸੁਰ ਸੀ, ਵ੍ਰਿਕਾ, ਜੋ ਸ਼ਕੁਨੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤਿੰਨ ਭਗਵਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਿਰਿਸ਼ਾ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ, ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਭੀ ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਗਲਤੀ ਤੇ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਜਾਂ ਕ੍ਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਤੇ ਬਾਣਾ ਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਘੋਰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ।” ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵ੍ਰਿਕਾ ਅਸੁਰ ਹੜਬੜੀ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਗਿਆ, ਆਪਣਾ ਮਾਸ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਅੱਗ (ਹੋਮ) ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਜਦ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖਤਾ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਤੀਖ਼ੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਂ ਦਇਆਲੂ ਧੁਰਜਟੀ (ਸ਼ਿਵ), ਅੱਗ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬਸ, ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਵਰ ਮੰਗ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੀ ਭੇਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਕੀਤਾ।” ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਵਰ ਮੰਗਿਆ: “ਜਿਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਹੱਥ ਰੱਖਾਂ, ਉਹ ਮਰ ਜਾਵੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਜੀ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੱਸ ਪਏ ਤੇ ‘ਓਮ’ ਆਖ ਕੇ ਵਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੱਪ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੇ ਵਰ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ, ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਉੱਥੋਂ ਭੱਜ ਗਏ। ਅਸੁਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਡਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਆਸਮਾਨ-ਧਰਤੀ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਤੱਕ ਭੱਜਦੇ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੀ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਚੁੱਪ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਵੈਕੁੰਠ ਪਹੁੰਚੇ—ਉਹ ਚਮਕੀਲਾ ਲੋਕ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਰਾਯਣ ਆਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੈਰਾਗੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਗੰਤਵ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਕੋਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਾਰਾਯਣ ਜੀ, ਜੋ ਬੁਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਦੂਰੋਂ ਆਏ, ਆਪਣੇ ਯੋਗ-ਬਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਕਮਰ-ਪੱਟਾ, ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮਾ, ਦੰਡ, ਤੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ਾ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤੇਜ ਸੀ। ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਨਾਰਾਯਣ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਹੇ ਸ਼ਕੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈਂ—ਕੀ ਦੂਰੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਥੋੜ੍ਹਾ ਆਰਾਮ ਕਰ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਤਾਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੇਰੀ ਮੁਰਾਦ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਦੱਸ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਹੋਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ: “ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਅਸੁਰ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਘਟਨਾ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।