ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ: ਪਰਮਾਤਮਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਰੀਰ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੂਨੀ—ਸਿਰਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ “ਪੁਰੁਸ਼” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਾਹ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਉਹ ਜਨਾਨੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਲੋਕ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਅਮਰ ਕਿਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੰਸ-ਸਦ੍ਰਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਤੇਰੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਦੋਸਤਾਂ, ਤੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਤੇਰੀ ਓਰ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਸਲੀ ਸਵ-ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਹ-ਬਧ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਂਸ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਿਆਉਂਦੇ ਹਨ—even ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨਾਗ-ਰਾਜ ਦੀ ਬਾਂਹ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਦਾ ਸਵਾਦ ਚੱਕ ਲਿਆ। ਇਥੇ, ਕੌਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਅੰਤ ਜਾਂ ਰਾਹ ਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇਵਤਾ ਚੱਲਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੈ, ਨਾ ਅਨਸਤਿਤਵ, ਨਾ ਦੋਵੇਂ; ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਉਹ ਐਸਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਜੋ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਉਪਰਲੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਤ੍ਰੈ-ਗੁਣੀ ਮੰਨਣ ਦੀ ਸੋਚ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪਰੇ, ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਰੂਪ-ਬਦਲਾਵ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਤੇਰੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਜੋਂ, ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ, ਸਵ-ਅਧੀਨ, ਸਭ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਕ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸੇਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਾਂ ਸਰਵ-ਸੰਪੂਰਨ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਆਗਿਆ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਜਾਤੀਆਂ, ਕਾਰਣਾਂ ਤੇ ਅਜਨਮੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਤੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਮੁਕਤ! ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, Supreme ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਦੂਜਾ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਧਾਰ ਕੇ, ਅਤੁੱਲ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ embodied beings ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੀਮ ਤੇ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਪਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਜਨਮੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, controller ਰਹੇਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਦੇ ਸਮਾਨਤਾ ਮੰਨ ਲਈ ਜਾਵੇ; ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਰੰਭ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਅਜਨਮੀ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬੁਬਲੀਆਂ। ਹੇ ਪਰਮ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਨਾਮ ਤੇ ਗੁਣ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਾਰੀ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਤੀ-ਗਹਿਰੀ ਭਗਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਤੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਤੇਰੀ ਇਕ ਛੋਟੀ ਭ੍ਰਕਟੀ ਵੀ, ਹੋਰ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੀ ਪੱਤੀ? ਜੋ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਦੀ ਚੰਜਲਤਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਅਣ-ਤਿਆਰ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ—ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਸਾਂਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਦੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਨਾਵਿਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੂੰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਬੱਚੇ, ਆਪ, ਪਤਨੀ, ਧਨ, ਘਰ ਜਾਂ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ, ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ, ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਛਿਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਆਸਰਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਧੋਏ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਤੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਅਨੰਤ ਆਨੰਦ ਹੈ—ਉਹ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਆਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਖੋਹ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹੇ, “ਇਹ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ,” ਤਾਂ ਇਹ ਤਰਕ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਸਲ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਵਾਪਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਅੰਧ-ਵਾਰਸੇ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੋਲ, ਆਪਣੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਰਟਨ ਤੋਂ ਮੱਤ-ਮੰਦ ਹਨ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਘਟਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀਮਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਰਸ ਦੀ ਝੂਠੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਧਨ ਜਾਂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਝੂਠੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਭੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਜਦ ਆਤਮਾ, ਅਜਨਮੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੀ, ਉਹ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਪਰਮ, ਅਸੀਮ ਮਹਿਮਾ, ਅੱਠ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਜੇ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਗੂੰਝ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਉਖਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ, ਜੋ ਅਯੋਗਿਆਂ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਲ੍ਹੇ ਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਮਣਕਾ ਭੁੱਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੁਖ ਹੈ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਰੀ ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ। ਜੋ ਤੈਨੂੰ, ਸਭ ਸੁਭ ਅਤੇ ਅਸੁਭ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗੁਣ ਤੇ ਦੋਸ਼, ਜਾਂ embodied beings ਦੀ ਬਾਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ। ਪਰ, ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੈਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਕ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰਿ, ਹੇ ਅਸੀਮ, ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਤੇਰੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸਾਵਰਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਵੇਦ, ਸਮੇਂ ਸਮੇਤ, ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਝੂਠ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਸਨੰਦਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੀ ਸਾਰ, ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਨਿਕਾਲੀ ਗਈ। ਤੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਾਰਸ, ਇਹ ਆਤਮਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਲਾਉਂ। ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਆਤਮ-ਸਯੰਯਮ ਨਾਲ, ਮੁਨੀ ਵੀਰਵ੍ਰਤ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਗਿਆਨੀ, ਬੋਲਿਆ।” ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਲੰਕ-ਰਹਿਤ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਦ੍ਵੈਪਾਯਨ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਸਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿਖਿਆ ਸੁਣਾਈ, ਜੋ ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਕਿਵੇਂ ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਵਿਆਕਤ, ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਰਚ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, embodied soul, ਸੁੱਤੇ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ, ਆਪਣਾ ਘੋਂਸਲਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਹਰੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਅਸਤਿਤਵ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਡਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਧਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਠੱਸੀ-ਸੱਤਵੀਂ ਅਧਿਆਇ, “ਵੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ,” ਦੂਜੇ ਅਰਧ ਵਿੱਚ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਪਾਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ, ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: “ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਅਸੁਭ ਨੂੰ ਸੁਭ ਮੰਨ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਨਵਾਨ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਪਰ ਹਰਿ ਭਗਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ।” “ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਹੈ: ਕਿਉਂ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਖਰੇ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ?” ਸ਼ੁਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸ਼ਿਵ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਹੋਏ, ਤ੍ਰੈ-ਗੁਣੀ ਹਨ—ਸੱਤ, ਰਜ, ਤੇ ਤਮਸ—ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤਿੰਨ-ਗੁਣੀ ਹਾਂ।” “ਉਸ ਤੋਂ ਸੋਲਾਂ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।” “ਪਰ ਹਰਿ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਤੇ ਨਿਗਰਾਨ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਜਦ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਗਨ ਰੁਕ ਗਏ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਾਦਾ, ਰਾਜਾ, ਨੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਧਰਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਚੁਤ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛਿਆ।” “ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਭਲੇ ਲਈ, ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।