ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਸਵੇਰੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਭਟ ਸੌਂਦੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਉੱਚੇ ਭਜਨਾਂ ਨਾਲ ਜਗਾਇਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਜੈਕਾਰਾ ਕੀਤਾ—“ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ! ਹੇ ਅਜਨਮਾ, ਅਜੈ, ਤੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਆਏ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਵਭਾਵਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਅਣਮਾਨਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ। ਵੇਦਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਤੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਚਿੰਤਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ।” ਜੋ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਇਸਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਾਰ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਕਾਰਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨਾਂ ਅਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਮ ਤੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ—ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਇਆ ਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਤੇਰੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਪ ਆਦਿ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਿਰਲੇਪ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਮਾਂ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਵੀ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇਰੀ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਦੂਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਹੀ ਰਸਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੋਂ, ਹੇ ਅਨੰਤ, ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੌਤ ਦੇ ਮੁਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਤੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਜੋਕੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇਰੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜਿਹੇ ਸਰੀਰ, ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹਨ—ਅੰਦਰਲੇ ਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਪੁਰਸ਼, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰੀ, ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ, ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਕਈ ਲੋਕ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਅਮਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੋਖ ਦੀ ਭੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇਰੇ ਹੰਸ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਜੀਵ, ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਮਿੱਤਰ, ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਆਦਿ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਤੈਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸੁਹੇਲੇ ਤੇ ਸਵੈ-ਰੂਪ—ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸੰਤੋਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਝੂਠੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਸਰੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਪੱਕੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—even ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਰਾਜ ਦੀ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਰਸ ਚੱਖ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਥੇ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਅੰਤ ਜਾਂ ਰਸਤਾ ਜਾਣ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਲੱਗਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਅਨਸਤਿਤਵ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ, ਨਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਜਦ ਉਹ ਐਸਾ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਣਾ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਤੇ ਤੇਰੇ ਪਰੇ, ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ, ਜੋ ਜੀਵ ਤੇਰਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਵਾਲਾ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਤੇਰੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ, ਸਵੈ-ਅਧੀਨ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰੀ ਹੈਂ। ਦੇਵਤੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਦਾ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਨਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਯੋਨੀਆਂ, ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਅਜਨਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਹੇਠਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ Supreme ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਵੀ, ਅਦੁੱਤੀ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ embodied beings ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਸੀਮ ਤੇ ਸਭ-ਵਿਆਪਕ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਜੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਜਨਮਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਨਿਯੰਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਰੰਭ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਅਜਨਮਾ ਹਨ; ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬੁੱਲਬੁਲੇ। ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਤੇ ਗੁਣ, ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਜੋ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੁਲਾਵੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ, ਜਦ ਕਿ ਤੇਰੀ ਇਕ ਭੰਵਰ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨੇ? ਜੋ ਲੋਕ, ਇੱਥੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਕਿ ਬੇਕਾਬੂ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣੇ ਮਲਾਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਤੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਤੂੰ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਪੁੱਤਰ, ਆਪ, ਪਤਨੀ, ਧਨ, ਘਰ ਜਾਂ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਰੁਚੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੰਤੋਖ ਦੀ ਥਾਂ ਭੋਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਨੰਦ ਕੌਣ ਦੇਵੇ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ? ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਧਾਮਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਧੋ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨਿਤ ਆਨੰਦ ਉੱਤੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਲੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਹ ਸਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,” ਤਾਂ ਇਹ ਤਰਕ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖੋਟਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਕਸਰ ਝੂਠਾ ਜਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਹਾਰ ਲਈ ਭੇਦ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਅੰਧ-ਅਨੁਕਰਣ ਹਨ, ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਆਪਣੇ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਟੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਰਸ ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਵਾਂਗ ਹੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਧਨ ਜਾਂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਦੇ ਖੇਡ ਝੂਠੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਮਾਇਆ ਹੈ। ਜਦ ਆਤਮਾ, ਅਜਨਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਗੁਣ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਫਿਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੀ ਉਹ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਤਿ-ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ, ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ, ਸਭ ਮਾਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਜੇ ਯਤੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਉਖਾੜਦੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ, ਜੋ ਅਯੋਗਿਆਂ ਲਈ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਰਤਨ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ!—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਰੀ ਅਮਰ ਤੇ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ। ਜੇ ਕੋਈ ਤੈਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਮੰਗਲ ਤੇ ਅਮੰਗਲ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ, ਜਾਂ embodied beings ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ, ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ। ਪਰ, ਹੇ ਗੁਣ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ! ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਜੋ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੋਖ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਤੇਰੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ, ਹੇ ਅਨੰਤ! ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਧੂੜ ਦੇ ਕਣ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਨਾਲ ਤਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ ਵੀ, ਸਮੇਂ ਸਮੇਤ, ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਤਮ ਮਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਿੱਧ, ਤੇ ਸਨੰਦਨ ਨੇ, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਆਦਰ ਕੀਤਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ, ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਨਿੱਕਸ, ਪੁਰਾਣੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਿਆਂ ਨੇ, ਅਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਤੂੰ, ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਇਹ ਆਤਮਾ-ਉਪਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਦੇ ਹੋਏ। ਸ੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮুনি ਵਿਰਵ੍ਰਤ, ਪੂਰਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਬੋਲਿਆ।” ਸ੍ਰੀ ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਉਸ ਭਾਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਯਸ਼ਸਵੀ ਕੀਰਤੀ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।” ਮੈਂ, ਉਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਉਸਦੇ ਉੱਤਮ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਇਪਾਇਨ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਆ।