ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਕਲਾਪਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ। ਹੇ ਕੁਰੁਵੰਸ਼ੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਜਨਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਦੇ ਜਨਲੋਕ ਵਿਚ, ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਯਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ, ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਨ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਸ਼੍ਵੇਤਦਵੀਪ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਗਏ ਹੋਏ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਿਆ ਸੀ ਜੋ ਤੂੰ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਗਿਆਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੌਲਤਾਂ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਸ੍ਰੀ ਸਨੰਦਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ, ਅੰਤ ਸਮੇਂ, ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਠਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਭਟ ਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਵੇਰੇ ਸੁੱਤੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਅਜਨਮੀ, ਹੇ ਅਜੇਯ, ਤੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਹ ਹੈਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਸਮਾਈਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੇਦ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਦਭੁਤ ਸਵਰੂਪ ਵਿਚ ਤੁਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਗਤ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਰਕਾਰ ਅਸਾਰ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ, ਬਣਤਰਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣਾ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਹੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੀ ਉੱਚਤਮ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੀ ਕਹੀਏ? ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਯੂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾ-ਭੂਤ ਜਿਵੇਂ ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਨਾਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇਰੀ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਹੈ, ਪਰ ਤੂੰ ਅਸਲ ਤੇ ਅਨਸਲ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ; ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਰਿਸ਼ੀ ਹੇਠਾਂਲੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਮੰਨ ਕੇ, ਉਸ ਵਿਚਲੇ ਸੁਖਸ਼ਮ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੋਂ, ਹੇ ਅਨੰਤ, ਤੇਰੀ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਤੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਦਭੁਤ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਜਗਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਮਿਥਿਆ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਭਿੰਨਤਾ ਛੱਡ ਕੇ ਤੇਰਾ ਹੀ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹਨ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਵਜੋਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰੀ ਵਜੋਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਗਿਆਨੀ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਜਾਣਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਲੋਕ, ਤੇਰੇ ਅਮਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਮੋਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੰਸ-ਸਮਾ ਗੁਣਵਾਨ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਆਸ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਤੇਰਾ ਰਸਤਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਹ ਜੀਵ-ਰੂਪ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਮਿੱਤਰ, ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਜਦ ਤੈਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸਵੈ-ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ, ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਮਿਥਿਆ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਦੁਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਸਰੀਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਯੋਗ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਜੋੜ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਰਸ ਚੱਖ ਕੇ, ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਕੌਣ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇਵਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਆਰੰਭ, ਅੰਤ ਜਾਂ ਰਸਤਾ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਸਤ ਹੈ, ਨਾ ਅਸਤ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਜਦ ਉਹ ਐਸਾ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਲੈਣ, ਮਰਨ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੂੜਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਣਾ ਮੂੜਤਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਵਿਚ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਵਿਚ, ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ, ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਜੋਂ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਵੀ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਾਂ ਵਾਲਾ ਗਾਂ ਨੂੰ। ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਨਿਰਕਰਮ, ਸਵੈ-ਸੰਚਾਲਕ, ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰੀ ਹੈਂ। ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਸਰਵ-ਸੰਪੂਰਨ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਤੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਡਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਲਦੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜਾਤੀਆਂ, ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਅਜਨਮੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਤੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਹੇਠਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਾਰ ਕੇ ਵੀ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਤੇ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ embodied beings ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੀਮ ਤੇ ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਅਜਨਮੀ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਨਿਯੰਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਮੰਨਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਮਝ ਵਿਚ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਅਜਨਮੀ ਹਨ; ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬੁੱਲਬੁਲੇ। ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਵਾਂ ਤੇ ਗੁਣ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੁਆਦ ਸਮੇਤ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਾਰੀ ਭਰਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਤੇਰਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਤੇਰੀ ਇਕ ਭੰਵਰੀ ਵੀ, ਹੋਰ ਆਸਰੇ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਵੱਸਦੇ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਵਪਾਰੀ ਆਪਣਾ ਮਲਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੂੰ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਪੁੱਤਰ, ਆਪ, ਪਤਨੀ, ਧਨ, ਘਰ ਜਾਂ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਲਾਭ ਹੈ? ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਕੇ, ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਸੁਖ ਲੱਭਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ? ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਜਿਹੜੇ ਰਿਸ਼ੀ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਤੇਰੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੇਰੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅੰਦਰਲੇ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਲੁੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਖੇ, 'ਇਹ ਸਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ,' ਤਾਂ ਇਹ ਤਰਕ ਗਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਠੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ, ਭਿੰਨਤਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਆਪਣੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਰਟਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਮਗਰੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਇਕੋ ਸੁਆਦ ਦੀ ਮਿਥਿਆ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਧਨ ਜਾਂ ਜਾਤੀ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਵਰਗੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਖੇਡ ਝੂਠੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੀ ਮਿਥਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਆਤਮਾ, ਅਜਨਮੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੀ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਪਾਰ ਤੇ ਅਣਮਾਪੇ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚ, ਅੱਠ ਗੁਣਾ ਵਧ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਜੇ ਯਤੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦੇ, ਤਾਂ ਤੂੰ, ਜੋ ਅਪਵਿੱਤਰਾਂ ਲਈ ਮਿਲਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਰਤਨ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੁੱਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਰੀ ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ, ਜੋ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਅਡੋਲ ਹੈ, ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਜੋ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਮੂਲ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ, ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ, ਹੇ ਗੁਣਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਕ ਤੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੋਖ ਵੱਲ ਲਿਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।