ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ 'ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ' ਨਾਮਕ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਰਾਜਾ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਅਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਤੇ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵੇਦ ਉਸ ਬੇਅੰਤ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵ-ਅਨਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ?" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਲੋਕਿਕ ਕਾਰਜ, ਆਤਮ-ਸੁਖ ਅਤੇ ਅਸੰਗਤਾ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਮਹਾਨੁਭਾਵਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ। ਜੋ ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੋਝਾ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੰਗਲਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਯਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਵਾਦ ਰੂਪ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਰਾਯਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਸਦਾ-ਅਭੈ, ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਲਈ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ, ਕਲਾਪਾ ਨਾਮਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਾਰਾਯਣ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ। ਤਦ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਦ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸਨ, ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਮੰਨੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸ੍ਵਾਇੰਭੂ ਮਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਯੱਗ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਮਨੋਜਾਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਤੂੰ ਸ਼੍ਵੇਤਦਵੀਪ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਵੀ ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤਵ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਤੇ ਓਹੋ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਥੇ ਵੀ ਉਠਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਉਹ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ ਗਿਆਨ, ਤਪ ਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ, ਦੁਸ਼ਮਣ, ਧਨ-ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਮਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ। ਉਥੇ ਸਨੰਦਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਵੇਦ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਚਾਕਰ ਸਵੇਰੇ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।" ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਉਚਾਰਿਆ: "ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਅਜਨਮਾ, ਹੇ ਅਜੈ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀਆਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ। ਵੇਦ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਵਿਚਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।" "ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਗਤ, ਜੋ ਦਿੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਖਿਰਕਾਰ ਅਸਾਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲਤਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।" "ਹੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਿਆਨੀ ਤੇਰੀ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮੋਲ ਮੋਹ ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਤਾਂ ਸਦਾ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।