ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੁੱਲਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਚਤੁਰਭੁਜ ਰੂਪ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹਾਂ। ਜੋ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਰਫ ਪੂਜਾ-ਮੂਰਤੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚਲਦਾ ਜਾਂ ਅਚਲ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰ। ਜੇ ਤੂੰ ਐਸਾ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਚਾਹੇ ਵੱਡੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਕਦੇ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਵਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉੱਚਾ ਗਤੀ ਪਾਈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਸਿਖਾ ਕੇ, ਮੁੜ ਦਵਾਰਕਾ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਥੇ 'ਸ਼੍ਰੁਤਦੇਵ ਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ' ਨਾਮਕ ਛਿਆਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਹ ਜੋ ਅਵਿਚਾਰਣੀਯ, ਅਤਿੰਦ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੇਦ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਅਸੱਤ ਤੇ ਸੱਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ?" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਣਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਤੇ ਅਸੰਗਤਾ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਮਹਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਧਾਰਿਆ; ਜੋ ਇਸ ਉੱਤੇ ਆਸਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੋਝਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਨਾਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਉਥੇ, ਕਲਾਪਾ ਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਾਂਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਵਾਇੰਭੂਵ ਮਨੁ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵਲੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਯੱਗ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਮਨ-ਸੰਭੂਤ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਤੂੰ ਸ਼੍ਵੇਤਦਵੀਪ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਥੇ ਵੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਦੀ ਗੱਲ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਵੇਦ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਇਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਠਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ ਗਿਆਨ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਸਤੂ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ, ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ, ਸਨੰਦਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਕੋਚ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਭਟ ਸਵੇਰੇ ਸੋਏ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾ ਕੇ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉੱਚੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਕੇ ਜਗਾਇਆ। ਵੇਦਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਵਿਜੈ ਹੋਵੇ! ਹੇ ਅਜਨਮਾ, ਹੇ ਅਜੈ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਆਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ! ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਹੈਂ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹਨ। ਵੇਦਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਪਤ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੱਚੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਗਿਆਨੀ ਤੇਰੀ ਕਥਾ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਤਪ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਿਹੜੇ ਤੇਰੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ ਆਨੰਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਇਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਹੱਤਤੱਤੁ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਪੰਜ ਭੂਤ ਤੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਤੇਰੀ ਹੀ ਲੀਲਾ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈਂ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸੀਮਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚਲੀ ਹੇਠਲੀ ਮਾਰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਿਰਦੇ ਰੂਪ ਮਾਰਗ ਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਹੇ ਅਨੰਤ, ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੌਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਤੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਚੰਭੇਜਨਕ ਜੂਨਾਂ ਵਿਚ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਪਰ, ਜਿਹੜੇ ਮੋਹ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਤੇਰਾ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਫ-ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਹੀ ਰਚਨਾ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਤੂੰ 'ਪੁਰੁਸ਼' ਰੂਪ ਵਿਚ, ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰੀ, ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਲਈ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਅਮਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਹੰਸ-ਸਵਰੂਪ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਤੇਰਾ ਮਾਰਗ ਫੋਲੋ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਦੋਸਤ, ਤੇ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਤੇਰੀ ਉਰਝਾ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਸਲ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੁਖ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਵਿਚ, ਜੋ ਝੂਠੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ, ਭਾਰੀ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਗਰਾਜ ਦੇ ਅਲਿੰਗਨ ਵਿਚ ਮਨ ਲਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਚੱਖ ਕੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ, ਅਸਲ ਵਿਚ, ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਕਲੇ, ਜਿਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਅੰਤ ਜਾਂ ਮਾਰਗ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਾ ਸੱਤ ਹੈ, ਨਾ ਅਸੱਤ, ਨਾ ਦੋਹਾਂ, ਨਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਧੀਨ। ਜਦ ਉਹ ਐਸਾ ਆਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਚ ਹਨ। ਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਮੰਨਣਾ ਵੀ ਮੂੜਤਾ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਭੇਦ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੋਨਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਦੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਡਰ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਵਾਲਾ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ। ਜੋ ਤੇਰੀ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਨਿਰਕਰਮ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਦੇਵਤੇ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਰਾਜਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਗਤ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਲਤ ਤੇ ਅਚਲਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਕਾਰਨ ਤੇ ਅਜਨਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰੀ ਨਿਗਾਹ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜਦ ਤਾਂ ਉਹ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼, ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ, ਅਤੁੱਲ ਤੇ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ embodied beings ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਸੀਮ ਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ—ਪਰ ਐਸਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਜੋ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਕਦੇ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਇਹ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਭੁੱਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਉਤਪੱਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਅਜਨਮਾ ਹਨ। ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਜੋ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਥਿਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਬੁਲਬੁਲੇ। ਹੇ ਪਰਮ, ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਤੇ ਗੁਣ ਵਿਘਟਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸੁਆਦ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਘਨੇ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਸਰਵ-ਕਾਰਣ ਮੰਨ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਤੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਤੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਤੇਰੀ ਇਕ ਭੌਹ ਰੁੱਸੀ ਵੀ ਹੋਰ ਆਸਰੇ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ 'ਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨੇ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋਈ, ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ, ਆਨੰਦ ਤੇ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।