ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਟੁੱਟ, ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਅਤੇ ਦੁੱਖ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਦਿ—ਰਾਹੀਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸਾ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਬੱਦਲ, ਧੁੰਦ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਣ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਾਰਿਆਂ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਅਚੁਤ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਨਕਦੁੰਦੁਭਿ (ਵਸੁਦੇਵ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਯਜਮਾਨ ਵਿ਷ਣੂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਯਜਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ, ਜੋ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਰਸਤਾ ਦੋਜਾਤੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੰਪਾਦਤ ਧਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਉਪਕਰਣਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪੂਜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਤੇ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਸ਼੍ਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪਤਨੀ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਲਾਭ ਲਈ ਉੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ—all ਤਿਆਗ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ ਤਪੋ-ਵਨ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਜਾਤੀ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਤਿੰਨ ਰਿਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਾ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ। ਉਹ ਯਜਨਾ, ਅਧ੍ਯਯਨ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਰਿਣ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਹ ਰਿਣ ਪੂਰੇ ਨਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਸੁਦੇਵ! ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਰਿਣ ਮੁਕਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਹੁਣ, ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵ ਰਿਣ ਵੀ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਰਿਣ-ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਆਸ੍ਰਯ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਓ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਤੁਸੀਂ ਹਰਿ—ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ—ਦੀ ਉੱਤਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਸਤਕ ਨੂੰ ਨਿਵਾਇਆ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ। ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰਵਾਏ। ਜਦੋਂ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ ਕਮਲ-ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ, ਹਲਕੇ ਗਹਣਿਆਂ, ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਲਗਾਈ ਹੋਈ ਚੰਦਨ-ਅਭਿਲੇਪ ਨਾਲ, ਹਵਨ-ਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ। ਡੋਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਨਗਾਰੇ, ਸ਼ੰਖ, ਤੁਰਹੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਨ੍ਰਿਤਕ-ਗਾਇਕ ਨੱਚਣ ਲੱਗੇ, ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ-ਗਾਇਕ ਤੇ ਭੰਡ ਵੜ੍ਹਾਈਆਂ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਗੰਧਰਵ-ਕਨਿਆਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਉੰਗਲੀਆਂ ਤੇ ਚੰਦਨ ਲਾਏ ਹੋਏ ਵਸੁਦੇਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅਠਾਰਾਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਾਵਾਂ ਨੇ ਸੋਮ-ਰਾਜਾ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਭ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਕਰਲੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ, ਪਾਇਲਾਂ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੁਰੋਹਿਤ, ਜੋ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਸਨ, ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਸਮੇਤ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਯਜਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਗਿਨ ਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਯਜਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ। ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ: ਗਾਵਾਂ, ਜਮੀਨ, ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਧਨ। ਜਦੋਂ ਪਤਨੀਆਂ ਲਈ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਮਾ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਹਣੇ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ-ਗਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ, ਫਿਰ ਆਪ ਵੀ ਸਜ ਕੇ, ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ, ਕੋਸਲ, ਕੁਰੁ, ਕਾਸ਼ੀ, ਕੇਕਯ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਭਾ-ਸਦੱਸ, ਯਾਜਕ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਰਾਜਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਯਾਤ੍ਰੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਆਦਿ ਸਭ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਯਜਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ। ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਪೃਥਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਪૃਥਾ, ਯਮ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਨਾਰਦ, ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਿਆਂ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਨੰਦ ਜੀ, ਗੋਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਰਾਮ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ ਆਦਿ ਨੇ ਵੱਡੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਵਸੁਦੇਵ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ, ਨੰਦ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਸੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਰਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਮੋਹ-ਬੰਧਨ ਪਿਆਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਛੱਡਣਾ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵੀਰਾਂ ਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਸਤੀ, ਜੋ ਉੱਚ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਸਿਰਫ ਦੋਸਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਛੱਡਣੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ। ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਦੇ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ; ਹੁਣ, ਸੰਪੱਤਾ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਹੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਰਾਜਸੀ ਤੇਜ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਮਿਲੇ ਜੋ ਅਸਲ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਵਸੁਦੇਵ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਿਘਲ ਗਿਆ, ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਨੰਦ ਜੀ, ਜੋ ਯਾਦਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੋਵਿੰਦ ਅਤੇ ਰਾਮ ਲਈ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਪੂਰਨ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, 'ਅੱਜ ਜਾਂ ਕੱਲ੍ਹ' ਕਰਦੇ-ਕਰਦੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। ਫਿਰ, ਨੰਦ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵ੍ਰਜ-ਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਧੀਆ ਗਹਣਿਆਂ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਏ। ਵਸੁਦੇਵ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਉਦ੍ਧਵ, ਬਲਰਾਮ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਪਹਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਨੰਦ ਅਤੇ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਨੰਦ, ਗੋਪ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮਥੁਰਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਏ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਭਗਤ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀਆਂ ਨੇ, ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਆਉਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਦ੍ਵਾਰਕਾ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦਵ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਉਤਸਵ, ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈਆਂ ਮਿਲਾਪਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸੀ। ਇੱਥੇ, ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਦੇ ਚੌਰਾਸੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ 'ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ' ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਰਮ ਵੈਰਾਗੀਆਂ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।