ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਭਗਵਤ ਕਥਾ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੰਡਿਤ ਲੋਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੂਰਬ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ—ਜਿੱਥੇ ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਠੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਸੁਣਨ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਉਚਿਤ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਵੈਰਾਗੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਵਿਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅਤਿ-ਆਸਕਤ ਹਨ ਜਾਂ ਕੁਸੰਗਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪੱਖਧਰ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ, ਪਰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਚਕ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਚਕ ਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ, ਜੋ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਬੈਠਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਦੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਵਾਚਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਦੀ ਵਾਢ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ‘ਤੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਆਪਣੇ ਸੰਧਿਆ ਆਦਿਕ ਨਿੱਤ-ਕਰਮ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਵਾਚਕ ਨੂੰ ਵਿਘਨਹਰਤਾ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਥਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ। ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ, ਇੱਕ ਮੰਡਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਹਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀਵਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸਾਸਟੰਗ ਦੰਡਵਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਥਾ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: “ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਮੈਂ ਕਰਮ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇਰਾ ਅਸਹਾਇ ਜੀਵ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਉਤਾਰ ਲੈ।” ਫਿਰ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ, ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਧੂਪ ਤੇ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਾਰੀਅਲ ਹਥ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਮਨੋਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਗਵਤ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ: “ਇਹ ਜੋ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਹੈ, ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।” “ਮੇਰੀ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਮੁਰਾਦ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ। ਹੁਣ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨਾ ਆਵੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਾਸ ਹਾਂ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ!”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖ ਕੇ, ਕਥਾ ਵਾਚਕ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਕੇ, ਪੂਜਾ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਰਦਾਸ ਕਰੀਦੀ ਹੈ: “ਹੇ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਧਾਰੀ, ਜਾਗਰੂਕ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਇਸ ਕਥਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਸ ਕਰ।“ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਵੇ, ਉਤਨਾ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਪੰਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਚੁਣੋ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੇ ਬੈਠੋ। ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਘਰ-ਵਾਸਤੇ, ਸੰਪਤੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਤੇ ਕਥਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਥਾ ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਿੰਨ ਤੇ ਅੱਧ ਘੜੀਆਂ ਤੱਕ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਿਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਦੇ ਮੱਧ ‘ਤੇ ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਲਈ ਕਥਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਰਤਨ ਹੋਵੇ। ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਲਈ, ਹਲਕਾ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਭੋਜਨ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਸੁਣੋ, ਜਾਂ ਘੀ ਜਾਂ ਦੁੱਧ ਪੀ ਕੇ ਸੁਣੋ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਲਾਂ ਤੇ ਰਹੋ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਖਾਓ—ਜੋ ਆਸਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਕਰੋ। ਪਰ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਥਾ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਤਾਂ ਖਾਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਉਪਵਾਸ ਜੇਕਰ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੱਤ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਰਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਨਿਯਮ ਹਨ: ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿ਷্ণੁ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਵਰਤ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦਾ ਪਾਲਣ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਖਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਰੋਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਾਲਾਂ, ਸ਼ਹਦ, ਤੇਲ, ਭਾਰੀ ਭੋਜਨ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਜਾਂ ਬਾਸੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਛਾ, ਕ੍ਰੋਧ, ਮਦ, ਅਹੰਕਾਰ, ਈਰਖਾ, ਲੋਭ, ਦੋਖ, ਭਰਮ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੋ। ਕਥਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦਵਾਨਾਂ, ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਗਾਵਾਂ, ਵਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਰਾਜਿਆਂ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ (ਮਾਸਿਕ ਧਰਮ ਵਾਲੀਆਂ), ਚੰਡਾਲਾਂ, ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ, ਪਤਿਤਾਂ, ਬਾਹਰਲੇ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ, ਜਾਂ ਵੇਦ ਵਿਰੋਧੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਨਾ ਕਰੇ। ਸੱਚਾਈ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਦਇਆ, ਮੌਨ, ਸਾਦਗੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਦਾਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਰੀਬ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਬੀਮਾਰ, ਦੁਖੀ, ਪਾਪੀ, ਨਿਸ਼ੰਤਾਨ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਣ। ਜਿਹੜੀ ਔਰਤ ਗਰਭਧਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜਿਸਦੇ ਬੱਚੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬਾਂਝ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਬੱਚਾ ਖੋ ਗਿਆ ਜਾਂ ਜਿਸਦਾ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਇਹ ਕਥਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ। ਜੇ ਇਹ ਕਥਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਨੰਤ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਦਿਵਿਆ ਕਥਾ ਲੱਖਾਂ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵਰਗੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਅਸ਼ਟਮੀ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਕਲਪ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੰਕਲਪ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਰੀਬ ਪਰ ਭਗਵਤ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਥਾ-ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪੁਸਤਕ ਅਤੇ ਵਾਚਕ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਦੇ ਹਾਰ ਪਾਏ ਜਾਣ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਝਾਂਝ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਕੀਰਤਨ ਹੋਵੇ। ਵਿਜੈ ਘੋਸ਼, ਸਤਿਕਾਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਤੇ ਸ਼ੰਖਨਾਦ ਹੋਣ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਭਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਤ ਕਥਾ ਦਾ ਪੂਰਨ ਆਯੋਜਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਰਸਮ ਤੇ ਨਿਯਮ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।